Thông tin về luận án tiến sĩ của NCS Nguyễn Văn Tiệp: Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ ngoại giao trong tiếng Anh và tiếng Việt

1. Họ và tên nghiên cứu sinh: Nguyễn Văn Tiệp                   2. Giới tính: Nam

3. Ngày sinh: 13/10/1988                                                      4. Nơi sinh: Thái Nguyên

5. Quyết định công nhận nghiên cứu sinh: Quyết định số 2775/2020/QĐ-XHNV ngày 31/12/2020 của Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

6. Các thay đổi trong quá trình đào tạo: Quyết định kéo dài thời gian học tập số 9468/QĐ-XHNV đến ngày 31/12/2026 của Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

7. Tên đề tài luận án: Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ ngoại giao trong tiếng Anh và tiếng Việt

8. Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu             9. Mã số: 9229020.03

10. Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TS. Lê Quang Thiêm; TS. Phạm Thị Thúy Hồng

11. Tóm tắt các kết quả mới của luận án:

11.1. Mục đích và đối tượng nghiên cứu của luận án

11.1.1. Mục đích nghiên cứu của luận án

Trên cơ sở tập hợp, miêu tả, phân tích và đối chiếu hệ thuật ngữ ngoại giao trong tiếng Anh và tiếng Việt, luận án nhằm làm rõ những đặc điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thuật ngữ trên hai phương diện chủ yếu là cấu tạo và định danh. Qua đó, luận án góp phần bổ sung cứ liệu cho nghiên cứu thuật ngữ học và ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, đồng thời cung cấp những tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy, học tập, nghiên cứu, dịch thuật, biên soạn từ điển và chuẩn hóa thuật ngữ chuyên ngành ngoại giao Anh - Việt.

11.1.2. Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thuật ngữ ngoại giao tiếng Anh và tiếng Việt. Trên cơ sở các tiêu chí nhận diện và sàng lọc thống nhất, luận án xác lập corpus gồm 1350 thuật ngữ ngoại giao tiếng Anh và 1317 thuật ngữ ngoại giao tiếng Việt, được thu thập từ từ điển, tài liệu tra cứu chuyên ngành, giáo trình, văn kiện ngoại giao, hiệp định, công hàm, thông cáo, văn bản pháp quy, tạp chí và các nguồn chuyên ngành có liên quan. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai bình diện: cấu tạo và định danh. Ở bình diện cấu tạo, luận án khảo sát dạng và kiểu cấu tạo, đặc điểm từ loại, số lượng thành tố thuật ngữ và mô hình cấu tạo. Ở bình diện định danh, luận án khảo sát kiểu định danh, cách thức biểu thị, đặc trưng khu biệt, mô hình định danh và một số miền nguồn ẩn dụ ý niệm được ghi nhận trong ngữ liệu.

11.2. Các phương pháp nghiên cứu đã sử dụng

Luận án sử dụng phương pháp miêu tả để nhận diện, phân loại và làm rõ đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh của thuật ngữ ngoại giao trong từng ngôn ngữ. Phương pháp đối chiếu được sử dụng với tư cách phương pháp trung tâm: hai corpus tiếng Anh và tiếng Việt được khảo sát tương đối độc lập, sau đó đặt trong quan hệ đối chiếu trên cùng một hệ tiêu chí, qua đó xác định các điểm tương đồng và khác biệt ở cấp độ hệ thống mà không giả định toàn bộ các thuật ngữ phải hình thành những cặp tương đương Anh - Việt theo quan hệ 1:1.

Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp được vận dụng để xác định thành tố cấu tạo, quan hệ giữa các thành tố, số bậc cấu tạo và các mô hình cấu tạo thuật ngữ. Đối với các trường hợp có dấu hiệu chuyển nghĩa ẩn dụ, luận án vận dụng phân tích nhận diện ẩn dụ ý niệm, tham khảo nguyên tắc của MIP/MIPVU và điều chỉnh cho phù hợp với đặc điểm của ngữ liệu thuật ngữ, từ đó xác định nghĩa cơ bản, nghĩa chuyên ngành, miền nguồn, miền đích và quan hệ ánh xạ. Bên cạnh đó, thủ pháp thống kê và mô hình hóa được sử dụng để lượng hóa sự phân bố và khái quát hóa những quy luật nổi bật trong hai hệ thuật ngữ.

11.3. Các kết quả chính và kết luận

11.3.1. Các kết quả chính

Thứ nhất, luận án đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thuật ngữ học, cấu tạo thuật ngữ, ngôn ngữ học đối chiếu, định danh và ẩn dụ ý niệm; đồng thời xác lập một hệ tiêu chí tương đối thống nhất để nhận diện, sàng lọc và phân tích thuật ngữ ngoại giao tiếng Anh và tiếng Việt. Trong phạm vi các tài liệu đã khảo cứu, luận án cho thấy việc nghiên cứu đối chiếu có hệ thống thuật ngữ ngoại giao Anh - Việt đồng thời trên các bình diện cấu tạo, định danh và một số cơ chế ẩn dụ ý niệm vẫn còn là khoảng trống cần được bổ sung.

Thứ hai, trên phương diện cấu tạo, kết quả nghiên cứu cho thấy ở cả hai hệ thuật ngữ, ngữ định danh đều chiếm ưu thế so với thuật ngữ có cấu tạo là từ. Trong tiếng Anh, ngữ định danh gồm 906/1.350 đơn vị, chiếm 67,11%; trong tiếng Việt gồm 1.135/1.317 đơn vị, chiếm 86,18%. Danh từ và danh ngữ chiếm tỷ lệ áp đảo ở cả hai hệ. Xét theo số lượng thành tố, các ngữ định danh gồm từ hai đến ba thành tố chiếm tỷ lệ rất cao; trong đó cấu trúc hai thành tố là kiểu nổi trội nhất. Các mô hình cấu tạo nhìn chung tuân thủ quy tắc cú pháp đặc trưng của từng ngôn ngữ: tiếng Anh chủ yếu thể hiện trật tự thành tố phụ - thành tố chính, còn tiếng Việt chủ yếu theo trật tự thành tố chính - thành tố phụ.

Thứ ba, trên phương diện định danh, hơn 77% thuật ngữ trong cả hai corpus được định danh trực tiếp, thể hiện xu hướng ưu tiên sự minh bạch và chính xác trong việc gọi tên các khái niệm chuyên môn. Hơn 97% thuật ngữ có phạm vi ý nghĩa hẹp, phản ánh mức độ chuyên biệt hóa cao của hệ thống thuật ngữ ngoại giao hiện đại. Xét theo cách thức biểu thị, lối biểu thị phân tích tính chiếm ưu thế trong cả hai hệ nhưng có sự chênh lệch đáng kể: 95,4% ở tiếng Việt so với 75,89% ở tiếng Anh. Về đặc trưng và mô hình định danh, hai hệ có mức độ tương đồng cao trong việc lựa chọn các đặc trưng như mục đích/chức năng, tính chất/trạng thái, lĩnh vực/bộ phận chuyên trách. Hệ thuật ngữ tiếng Anh ghi nhận 13 mô hình định danh, trong khi tiếng Việt có 10 mô hình; tiếng Việt duy trì khá ổn định trật tự “chính trước - phụ sau” và ghi nhận thêm một đặc trưng chỉ đặc tính, tiêu biểu qua thuật ngữ ngoại giao cây tre.

Thứ tư, khảo sát ẩn dụ ý niệm cho thấy thuật ngữ ngoại giao tiếng Anh và tiếng Việt cùng huy động nhiều miền nguồn quen thuộc để tổ chức và biểu đạt các khái niệm ngoại giao. Nổi bật là các miền QUÂN SỰ/CHIẾN TRANH, HÀNH TRÌNH/CHUYỂN ĐỘNG, KHÔNG GIAN/ĐỊA HÌNH và KINH TẾ/THỊ TRƯỜNG; bên cạnh đó còn có XÂY DỰNG, CON NGƯỜI, TRÒ CHƠI, DÒNG CHẢY và một số miền nguồn khác. Hai hệ thuật ngữ có nhiều điểm tương đồng trong cơ chế ánh xạ, còn sự khác biệt chủ yếu thể hiện ở trọng tâm ánh xạ, cách lựa chọn biểu thức từ vựng và tần suất của từng miền nguồn trong corpus.

Thứ năm, về đóng góp mới, luận án cung cấp một tập ngữ liệu tương đối lớn và được xử lý theo các tiêu chí thống nhất; làm rõ một cách có hệ thống các đặc điểm cấu tạo và định danh của thuật ngữ ngoại giao Anh - Việt; đồng thời kết hợp phân tích mô hình cấu tạo, đặc trưng định danh với một số cơ chế ẩn dụ ý niệm. Kết quả nghiên cứu bổ sung thêm minh chứng thực nghiệm cho lý luận thuật ngữ học và ngôn ngữ học đối chiếu, đồng thời tạo cơ sở tham khảo cho việc dịch thuật, giảng dạy, biên soạn từ điển và chuẩn hóa thuật ngữ ngoại giao.

11.3.2. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thuật ngữ ngoại giao tiếng Anh và tiếng Việt có mức độ tương đồng cao về những nguyên tắc cơ bản trong tổ chức cấu tạo và định danh. Cả hai hệ đều ưu tiên ngữ định danh, danh từ/danh ngữ, các cấu trúc có số lượng thành tố không lớn, định danh trực tiếp và phạm vi ý nghĩa chuyên biệt. Bên cạnh đó, hai hệ vẫn có những khác biệt về tỷ lệ giữa từ và ngữ định danh, cơ chế cấu tạo từ, trật tự thành tố, mức độ phân tích tính, số lượng mô hình định danh và cách hiện thực hóa một số miền nguồn ẩn dụ. Những khác biệt này trước hết gắn với đặc điểm loại hình và cơ chế tổ chức ngôn ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt cũng như đặc điểm phân bố của hai corpus khảo sát.

Về mặt lý luận, luận án bổ sung cứ liệu cho nghiên cứu thuật ngữ học, định danh và ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy ngoại ngữ chuyên ngành, dịch thuật ngoại giao, biên soạn từ điển, xây dựng ngân hàng thuật ngữ và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ ngoại giao Anh - Việt.

12. Các hướng nghiên cứu tiếp theo:

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát thuật ngữ ngoại giao sang các ngôn ngữ khác có vai trò quan trọng trong quan hệ quốc tế như tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Trung Quốc và tiếng Nhật; nghiên cứu sâu hơn phương diện tương đương và chuyển dịch thuật ngữ ngoại giao giữa các ngôn ngữ; tiếp tục khảo sát các cơ chế ngữ nghĩa học tri nhận và ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ ngoại giao; đồng thời ứng dụng ngôn ngữ học máy tính và phương pháp nghiên cứu corpus để xây dựng corpus điện tử và ngân hàng thuật ngữ trực tuyến phục vụ nghiên cứu, giảng dạy, dịch thuật và hoạt động đối ngoại.

13. Các công trình công bố liên quan đến luận án:

- Nguyen Van Tiep (2024), “Comparative analysis of diplomatic terminology in English and Vietnamese: formation methods and terminological elements”, British Journal of English Linguistics, Vol. 12(3), Print ISSN: 2055-6063, Online ISSN: 2055-6071, pp. 46-56.

- Nguyen Van Tiep (2024), “Formative models of Vietnamese diplomatic terminology”, American Journal of Educational Research, Vol. 12(11), Print ISSN: 2327-6126, Online ISSN: 2327-6150, pp. 413-419.

- Nguyen Van Tiep (2024), “Formative models in English diplomatic terminology: A linguistic analysis”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế “Ngôn ngữ học đối chiếu và đối chiếu giữa các ngôn ngữ năm 2024”, Trường Đại học Phenikaa, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, Ban Đề án Ngoại ngữ Quốc gia - Bộ Giáo dục và Đào tạo, ISBN: 978-604-392-377-3, tr. 1339-1348.

- Nguyen Van Tiep (2025), “Contrastive analysis of diplomatic terminology in English and Vietnamese”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế “Về các vấn đề khoa học xã hội và nhân văn (Lần thứ Ba)”, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, ISBN: 978-604-43-4874-2, tr. 542-551.

INFORMATION ON DOCTORAL THESIS

1. Full name: NGUYEN VAN TIEP                2. Sex: Male

3. Date of birth: 13/10/1988                             4. Place of birth: Thai Nguyen

5. Admission decision number: 2775/2020/QĐ-XHNV dated 31/12/2020 by University of Social Sciences and Humanities, Vietnam National University, Hanoi.

6. Changes in academic process (if any): Decision No. 9468/QĐ-XHNV issued by the Rector of the University of Social Sciences and Humanities, Vietnam National University, Hanoi, on the extension of the study period until December 31, 2026.

7. Official thesis title: A Contrastive Study of Diplomatic Terminology in English and Vietnamese

8. Major: Comparative - Contrastive Linguistics                   9. Code: 9229020.03

10. Supervisors: Prof.Dr. Le Quang Thiem; Dr. Pham Thi Thuy Hong

11. Summary of the new findings of the thesis

11.1. Purpose and research object of the thesis

11.1.1. Research purpose of the thesis

On the basis of collecting, describing, analysing and contrasting diplomatic terminology in English and Vietnamese, the thesis aims to identify the major similarities and differences between the two terminological systems with respect to two principal dimensions: formation and nomination. In doing so, the study provides additional empirical evidence for terminology studies and comparative-contrastive linguistics, while offering useful references for teaching, learning, research, translation, dictionary compilation and the standardisation of English-Vietnamese diplomatic terminology.

11.1.2. Research object of the thesis

The research object is the system of diplomatic terms in English and Vietnamese. On the basis of consistent criteria for identification and screening, the thesis establishes a corpus of 1350 English diplomatic terms and 1317 Vietnamese diplomatic terms. The data were collected from specialised dictionaries and reference works, textbooks, diplomatic documents, agreements, diplomatic notes, communiqués, legal documents, journals and other relevant specialised sources. The study focuses on two dimensions: formation and nomination. The formation analysis covers structural types, parts of speech, numbers of terminological elements and formation models. The nomination analysis examines types of nomination, modes of expression, distinctive features, nomination models and selected conceptual-metaphor source domains attested in the corpus.

11.2. Research methods

The descriptive method is employed to identify, classify and clarify the formation and nomination characteristics of diplomatic terms in each language. The contrastive method serves as the central research method: the English and Vietnamese corpora are first examined relatively independently and are then compared against the same set of criteria, thereby allowing similarities and differences to be established at the systemic level without assuming that all terms must form one-to-one English-Vietnamese equivalents.

Immediate constituent analysis is used to determine structural components, relations among components, levels of formation and recurrent formation models. For terms showing signs of metaphorical semantic transfer, the thesis applies conceptual-metaphor identification with reference to MIP/MIPVU principles, adapted to terminological data, in order to determine basic meanings, specialised meanings, source domains, target domains and mapping relations. Statistical and modelling techniques are also employed to quantify distributional patterns and generalise the major regularities found in the two terminological systems.

11.3. Major results and conclusions

11.3.1. Major results

First, the thesis systematises theoretical and practical issues relating to terminology studies, term formation, contrastive linguistics, nomination and conceptual metaphor, and establishes a relatively consistent set of criteria for identifying, screening and analysing English and Vietnamese diplomatic terminology. Within the body of literature reviewed, the study identifies a remaining gap in systematic English-Vietnamese contrastive research that integrates term formation, nomination and selected conceptual-metaphor mechanisms.

Second, with regard to formation, nominal groups are more prevalent than single-word terms in both systems. English contains 906 nominal groups out of 1350 terms (67.11%), whereas Vietnamese contains 1135 nominal groups out of 1317 terms (86.18%). Nouns and noun phrases predominate in both corpora. In terms of the number of terminological elements, two- and three-element structures account for the overwhelming majority, with two-element structures being the most prominent. Formation models generally conform to the syntactic patterns of the respective languages: English typically places modifiers before heads, while Vietnamese predominantly follows the head-before-modifier order.

Third, in terms of nomination, more than 77% of the terms in each corpus are directly nominated, indicating a strong preference for transparency and precision in naming specialised diplomatic concepts. More than 97% of the terms have a narrow semantic scope, reflecting the high degree of specialisation characteristic of modern diplomatic terminology. Analytic expression predominates in both systems but is markedly more frequent in Vietnamese (95.4%) than in English (75.89%). The two systems show considerable similarity in the selection of distinctive features such as purpose/function, quality/state and field/specialised unit. The English corpus exhibits 13 nomination models, compared with 10 in Vietnamese; Vietnamese maintains a highly stable head-before-modifier order and additionally displays a distinctive-feature pattern exemplified by the term bamboo diplomacy.

Fourth, the conceptual-metaphor analysis shows that English and Vietnamese diplomatic terminology draw on a range of familiar source domains to structure and express diplomatic concepts. The most salient domains include MILITARY/WAR, JOURNEY/MOTION, SPACE/TERRAIN and ECONOMY/MARKET, together with BUILDING, HUMAN BEING, GAME, FLOW and several other source domains. The two systems share many mapping mechanisms, while differences are mainly found in mapping focus, lexical realisation and the frequency of particular source domains in the respective corpora.

Fifth, as its main contribution, the thesis provides a relatively large dataset processed according to consistent criteria; systematically clarifies the formation and nomination characteristics of English and Vietnamese diplomatic terminology; and combines the analysis of formation models and nomination features with selected conceptual-metaphor mechanisms. The findings add empirical evidence to terminology studies and contrastive linguistics and provide a useful basis for translation, specialised-language teaching, dictionary compilation and the standardisation of diplomatic terminology.

11.3.2. Conclusions

The findings demonstrate a high degree of similarity between English and Vietnamese diplomatic terminology in the fundamental principles governing formation and nomination. Both systems favour nominal groups, nouns and noun phrases, structures with relatively few elements, direct nomination and specialised semantic scope. At the same time, differences remain in the relative proportions of words and nominal groups, word-formation mechanisms, constituent order, degree of analytic expression, number of nomination models and the linguistic realisation of certain conceptual-metaphor source domains. These differences are primarily associated with the typological characteristics and organisational mechanisms of English and Vietnamese, as well as with the distributional properties of the two corpora.

Theoretically, the thesis contributes additional data to terminology studies, nomination research and comparative-contrastive linguistics. Practically, its results can serve as reference material for specialised foreign-language teaching, diplomatic translation, dictionary compilation, bilingual terminology-bank development and the standardisation of English-Vietnamese diplomatic terminology.

12. Further research directions

Future studies may extend the investigation of diplomatic terminology to other languages of major importance in international relations, such as French, Russian, Chinese and Japanese; examine equivalence and translation of diplomatic terminology in greater depth; further investigate cognitive-semantic and conceptual-metaphor mechanisms in diplomatic language; and apply computational linguistics and corpus-based methods to build electronic diplomatic-terminology corpora and online terminology banks for research, teaching, translation and diplomatic practice.

13. Thesis-related publications

- Nguyen Van Tiep (2024), “Comparative analysis of diplomatic terminology in English and Vietnamese: formation methods and terminological elements”, British Journal of English Linguistics, Vol. 12(3), Print ISSN: 2055-6063, Online ISSN: 2055-6071, pp. 46-56.

- Nguyen Van Tiep (2024), “Formative models of Vietnamese diplomatic terminology”, American Journal of Educational Research, Vol. 12(11), Print ISSN: 2327-6126, Online ISSN: 2327-6150, pp. 413-419.

- Nguyen Van Tiep (2024), “Formative models in English diplomatic terminology: A linguistic analysis”, Proceedings of the International Scientific Conference “Contrastive Linguistics and Cross-Linguistic Comparison 2024”, Phenikaa University, Linguistic Society of Vietnam, National Foreign Languages Project - Ministry of Education and Training, ISBN: 978-604-392-377-3, pp. 1339-1348.

- Nguyen Van Tiep (2025), “Contrastive analysis of diplomatic terminology in English and Vietnamese”, Proceedings of the Third International Conference on Social Sciences and Humanities, University of Social Sciences and Humanities - Vietnam National University, Hanoi, ISBN: 978-604-43-4874-2, pp. 542-551.