Thực tập Dân tộc học và đổi mới phương pháp dạy học ở khoa Nhân học và Tôn giáo học

Có những tri thức có thể tiếp nhận qua bài giảng, giáo trình, sách hay các bài báo khoa học. Nhưng cũng có những năng lực nghề nghiệp chỉ được hình thành khi người học trực tiếp bước ra khỏi giảng đường, sống giữa cộng đồng, quan sát đời sống bằng chính đôi mắt của mình, lắng nghe bằng sự kiên nhẫn và học cách đặt mình vào vị trí của người khác. Đối với ngành Nhân học, quá trình ấy được gọi là điền dã dân tộc học (ethnographic fieldwork) - phương pháp nghiên cứu đặc trưng đã làm nên bản sắc của ngành trong hơn một thế kỷ qua. Để đào tạo ra những nhà nhân học tương lai, người học không chỉ học trên giảng đường, vào thư viện, mà còn học về phương pháp nghiên cứu bằng cách trực tiếp tham gia vào đời sống của cộng đồng thông qua quan sát tham gia, thiết lập quan hệ, phỏng vấn, ghi chép và phản tư để hiểu con người từ chính bối cảnh văn hóa của họ. 

Tháng 7/2026, Khoa Nhân học và Tôn giáo học đã tổ chức đợt nghiên cứu thực địa cho 55 sinh viên khóa QH-2023 ngành Nhân học. Điểm đến là thôn bản của người Mường thuộc xã Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình. Trước đây, năm 2022, cán bộ và giảng viên Khoa Nhân học cũng đã đến đây thực tập dân tộc học. Tuy nhiên, chỉ sau 4-5 năm địa phương đã có nhiều thay đổi, không chỉ về địa bàn hành chính, cơ cấu sinh kế, du lịch cộng đồng, chuyển đổi số mà cả nhịp điệu sống và lối sống. 

Từ thực tiễn tổ chức học phần ANT4059 tại xã Cúc Phương năm 2026, Khoa Nhân học tiếp tục trung thành với triết lý đào tạo lấy thực địa làm giảng đường, lấy cộng đồng làm đối tác học tập và lấy nghiên cứu làm phương thức đào tạo. 

Bên cạnh việc trau dồi cho sinh viên phương pháp quan sát tham gia, điền dã dân tộc học cũng giới thiệu nhiều kỹ thuật nghiên cứu bổ trợ. Sinh viên cần biết cách thiết lập quan hệ tin cậy với cộng đồng; nhận diện và làm việc với những người cung cấp thông tin chính như trưởng bản, người cao tuổi, nghệ nhân, cán bộ địa phương, chủ hộ kinh doanh, phụ nữ, thanh niên hoặc những người am hiểu lịch sử - văn hóa địa phương. Sinh viên cũng cần thực hành phỏng vấn sâu, trò chuyện với người dân, ghi chép nhật ký điền dã, thu thập lịch sử cuộc đời, xây dựng sơ đồ thân tộc khi cần thiết, chụp ảnh tư liệu, lập bản đồ không gian xã hội và đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Những kỹ thuật này giúp người học không chỉ “có thông tin”, mà còn hiểu thông tin ấy nằm trong quan hệ xã hội nào, được kể bởi ai, trong hoàn cảnh nào và mang ý nghĩa gì đối với người trong cuộc. 

Một điểm cốt lõi khác của điền dã dân tộc học là sự kết hợp giữa hai góc nhìn: emic và etic. Góc nhìn emic là cách hiểu của người trong cuộc: người dân tự lý giải đời sống, phong tục, sinh kế, quan hệ gia đình, tín ngưỡng hay sự thay đổi của cộng đồng mình như thế nào. Góc nhìn etic là cách phân tích của nhà nghiên cứu dựa trên khái niệm khoa học, lý thuyết và so sánh liên văn hóa. 

Điền dã dân tộc học cũng được xem là một quá trình rèn luyện đạo đức nghề nghiệp. Sinh viên học cách tôn trọng người cấp thông tin, bảo mật những thông tin nhạy cảm, coi đối tượng nghiên cứu là chủ thể có tri thức, kinh nghiệm và tiếng nói riêng, trực tiếp tham gia vào quá trình đặt câu hỏi và cùng trả lời câu hỏi nghiên cứu. 

Đợt thực tập tại các thôn bản của người Mường Cúc Phương đã biến chương trình đào tạo điền dã dân tộc học thành một “lớp học mở” giữa đời sống cộng đồng. Những bữa ăn tại nhà sàn, những cuộc đi bộ trong bản, những buổi trò chuyện với cán bộ và người dân đều là cơ hội để sinh viên thực hành quan sát tham gia và học cách kết nối giữa tri thức trên giảng đường với đời sống thực tế. 

Sinh viên ngành Nhân học dùng bữa đầu tiên tại nhà sàn cộng đồng ở bản Sấm, xã Cúc Phương trước khi bắt đầu hoạt động điền dã

Có thể nói chuyến đi đến đồng bào Mường Cúc Phương năn 2026 là một ví dụ sinh động cho hướng đổi mới tổ chức học phần thực tập Dân tộc học. Nó cho thấy đổi mới phương pháp dạy và học học phần Thực tập Dân tộc học là kế thừa những giá trị cốt lõi của phương pháp điền dã dân tộc học, đồng thời điều chỉnh hình thức tổ chức để thích ứng với sự thay đổi của người học, của cộng đồng và của bối cảnh phát triển hiện nay. Đó cũng là tiền đề để học phần tiếp tục giữ được bản sắc riêng của ngành Nhân học, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong giai đoạn mới.

 Sinh viên trao đổi, đặt câu hỏi với người cấp tin chủ chốt (ông Đinh Văn Xuân)

 Trao đổi giữa cộng đồng và đoàn thực tập

 Hệ thống homestay và nhà nghỉ cộng đồng - nguồn lực mới phục vụ phát triển du lịch và đào tạo thực địa.

Mô hình HTX thảo dược Cúc Phương của gia đình ông Đinh Văn Thắng tại bản Sấm

Chuồng nuôi hươu lấy nhung của gia đình ông Đinh Văn Lâm tại bản Sấm

Giảng viên và nhóm sinh viên ở thôn Sấm, Cúc Phương

Chụp ảnh chung với nghệ nhân Đinh Văn Minh tại bản Sấm