Hé lộ những giá trị lịch sử - văn hóa từ đợt khai quật khẩn cấp giếng cổ tại phường Long Biên, Hà Nội

Sáng ngày 06/8/2026, buổi báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ khẩn cấp dấu tích kiến trúc giếng cổ tại khuôn viên Nhà văn hóa Tổ dân phố số 5 (phường Long Biên, Hà Nội) đã được tổ chức. Tham dự và chủ trì buổi báo cáo có PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN và Ông Đặng Minh Vệ - Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội. Tại hội nghị, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Mạnh - Phụ trách Bảo tàng Lịch sử và Văn hoá, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - người trực tiếp chủ trì cuộc khai quật, đã trình bày chi tiết về quá trình khai quật cũng như những nhận định khoa học bước đầu.

Từ sự phát hiện tình cờ đến công tác bảo vệ, khai quật khẩn cấp, kịp thời

Cuối tháng 5/2026, trong quá trình nhân dân Tổ dân phố số 5 đào hố trồng cây để chỉnh trang khuôn viên Nhà văn hóa, những bậc gạch đầu tiên của một giếng cổ đã bất ngờ lộ diện. Ngay lập tức, chính quyền và nhân dân địa phương đã có ý thức cao trong việc che chắn, tạm dừng thi công và báo cáo cơ quan chức năng.

UBND phường Long Biên và Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hà Nội đã nhanh chóng vào cuộc, chỉ đạo bảo vệ hiện trạng đúng quy định pháp luật. Từ ngày 17/7 đến ngày 4/8/2026, cuộc khai quật khẩn cấp trên diện tích 100m² đã được Bảo tàng Hà Nội phối hợp cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tiến hành. Mặc dù gặp nhiều khó khăn do mạch nước ngầm hoạt động mạnh và thời tiết mưa bão, buộc đoàn công tác phải đóng cừ Larsen để chống sạt lở, cuộc khai quật vẫn hoàn thành các mục tiêu đề ra, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hiện trường và các công trình lân cận.

Kết quả khai quật đã làm xuất lộ một cầu giếng xây bằng gạch Bát Tràng màu đỏ cam đến đỏ sẫm dẫn xuống lòng giếng cổ. Cầu giếng nằm nghiêng theo bờ giếng với độ dốc trên 45 độ, tổng chiều dài khoảng 9m và chiều rộng dao động từ 1,3 đến 1,65m.

Đoàn khảo cổ đã làm rõ toàn bộ hệ thống gồm 21 bậc lên xuống. Kỹ thuật xây dựng thể hiện sự tính toán tỉ mỉ của người xưa: các lớp gạch lót bên dưới được xếp so le nhằm tăng khả năng liên kết, mặt bậc xếp bằng 3-4 hàng gạch phẳng. Đặc biệt, ở bậc thứ 7 và 14, các viên gạch lót được xếp đứng cạnh, tạo sự khác biệt hoàn toàn so với các bậc khác. Ngoại trừ các bậc dưới cùng, hai bên thành cầu giếng đều được bo bằng vữa vôi trộn ngói vỡ để giữ ổn định kết cấu, chống sạt lở. Căn cứ vào đặc điểm vật liệu và kỹ thuật, các nhà khoa học nhận định cấu trúc cầu giếng này có niên đại vào thế kỷ XIX và hiện còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn dưới lớp đất lấp.

Mạch nguồn gắn kết cộng đồng và Di sản thế giới

Không chỉ mang giá trị về mặt kiến trúc khảo cổ, giếng cổ mới phát lộ còn đóng vai trò quan trọng trong không gian văn hóa, tín ngưỡng của làng Ngọc Trì. Qua phỏng vấn và hồi ức của nhân dân địa phương, giếng nước này từng là nguồn cung cấp nước sinh hoạt, phục vụ nghề làm đậu phụ truyền thống và gắn với tục lấy nước đêm 30 Tết.

Đặc biệt hơn, giếng có mối quan hệ mật thiết với cụm di tích Đền Trấn Vũ - Chùa Cự Linh ngay gần đó. Trong các dịp lễ hội truyền thống, nước giếng được rước về để tế thánh. Các thanh niên (giai kéo co) trước khi tham gia Nghi lễ và Trò chơi Kéo co ngồi (Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh) đều phải dùng nước từ giếng này để tắm gội, tẩy trần trước khi vào đền làm lễ.

Hướng tới việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Sự hiện diện của giếng cổ dưới lòng đất không chỉ là một công trình dân sinh bị lấp lấp đi bởi quá trình đô thị hóa, mà còn là một "chứng nhân" lịch sử, là mảnh ghép quan trọng để nhận diện không gian cư trú và quy hoạch quần thể Đền Trấn Vũ xưa.

Từ những kết quả khả quan của đợt khai quật khẩn cấp, Đoàn khai quật đề xuất phương án bảo tồn nguyên trạng tại chỗ phần cầu giếng vừa xuất lộ. Đồng thời, kiến nghị chính quyền địa phương tiếp tục quản lý chặt chẽ hiện trường, lấy dấu tích này làm cơ sở khoa học, kết hợp với việc sưu tầm thêm các tư liệu lịch sử, hình ảnh cũ trong nhân dân để xây dựng phương án tôn tạo, phục hồi giếng cổ trong tương lai. Việc phục hồi không chỉ đáp ứng nguyện vọng tâm linh thiết tha của nhân dân địa phương mà còn góp phần tôn tạo cảnh quan văn hóa, kết nối không gian di sản Đền Trấn Vũ của Thủ đô Hà Nội.