Tiếp cận khoa học về cấu trúc và đặc trưng Văn minh Việt Nam

Con người đang sống trong một thời đại đầy biến động với những chuyển dịch mang tính bước ngoặt của lịch sử nhân loại. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và không gian mạng đang thay đổi căn bản phương thức tồn tại và phát triển của các quốc gia. Bên cạnh đó, quá trình toàn cầu hóa dù đang diễn ra mạnh mẽ nhưng cũng chứa đựng nhiều nghịch lý: thế giới vừa phẳng hơn, kết nối hơn, nhưng cũng vừa chia rẽ sâu sắc hơn bởi xung đột địa chính trị, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và các rào cản văn hóa.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang đứng trước một “khúc quanh” lịch sử quan trọng. Sau gần 40 năm Đổi mới, đất nước đã tích lũy được thế và lực mới, nhưng để bứt phá trở thành một quốc gia phát triển, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI, chúng ta cần nhiều hơn là tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Lịch sử đã chứng minh Việt Nam không chỉ là vùng đất của những cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, mà còn là nơi hội tụ và tỏa sáng của những nền văn minh rực rỡ. Từ văn minh Sông Hồng - Đại Việt ở phía Bắc, văn minh Champa ở miền Trung, đến văn minh Óc Eo - Phù Nam ở phía Nam; Việt Nam thực sự là một “giao lộ văn minh”, nơi các giá trị nội sinh mạnh mẽ giao thoa với các dòng chảy văn hóa khu vực và thế giới (Đông Nam Á, Đông Á, Ấn Độ, phương Tây). Chính khả năng thích ứng, dung hợp và sáng tạo lại (re-creation) các giá trị văn hóa trên nền tảng bản địa vững chắc đã tạo nên sức sống mãnh liệt của dân tộc.
Tuy nhiên, trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và văn hóa số hiện nay, câu hỏi Việt Nam là ai? cần được trả lời ở một tâm thế mới. Chúng ta không chỉ cần nhận diện lại bản sắc (những gì là của riêng ta) mà quan trọng hơn là phải xác định được những giá trị văn minh (những gì đạt đến tầm cao, có tính phổ quát và hội nhập quốc tế) để làm hành trang bước ra biển lớn. Làm thế nào để thế giới nhìn nhận Việt Nam không chỉ qua lăng kính của quá khứ hào hùng mà còn là một quốc gia của hòa bình, sáng tạo và đóng góp tích cực vào văn minh chung của nhân loại?
Từ những câu hỏi đó, ngày 03/12/2025, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Bàn về văn minh Việt Nam”. Tọa đàm quy tụ các nhà khoa học, các chuyên gia hàng đầu trong nhiều lĩnh vực (sử học, khảo cổ học, văn hóa học, lý luận chính trị...) để cùng thảo luận, làm sâu sắc thêm các vấn đề lý luận và thực tiễn, nhằm thực hiện sứ mệnh của khoa học xã hội và nhân văn trong việc đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.

Tọa đàm nhận được nhiều ý kiến thảo luận của các nhà khoa học về cấu trúc, đặc trưng của văn minh Việt Nam; Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá và văn minh. Các ý kiến tập trung làm rõ tính đa tầng của văn minh Việt Nam, sự giao thoa giữa các dòng văn minh khu vực và khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân bản địa. Đồng thời, các học giả phân tích cách tiếp cận của Hồ Chí Minh đối với văn hóa và văn minh, nhấn mạnh việc bảo vệ các giá trị văn hóa, nhân văn trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ trong bối cảnh mới của quốc gia và quốc tế. GS.TS Phùng Hữu Phú - Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương, Hiệu trưởng đầu tiên của Trường ĐH KHXH&NV

Tổng kết nội dung của tọa đàm, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Nguyên trưởng khoa Lịch sử Trường ĐH KHXH&NV nhấn mạnh, mục tiêu tối thượng của dân tộc Việt Nam qua mọi thời kỳ là xây dựng một đất nước hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh và văn minh. Đây đồng thời cũng là cơ sở lý luận, thực tiễn và kinh nghiệm từ trong nước và quốc tế, giúp chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng và hành động trong những điều kiện lịch sử mới của kỷ nguyên hiện đại. Các ý kiến thảo luận tại tọa đàm cho thấy, văn minh Việt Nam xuất hiện rất sớm và đặc biệt đa dạng, hình thành từ ba dòng văn minh lớn: văn minh nông nghiệp trồng lúa nước ở Bắc Bộ, văn minh sinh thái biển Chămpa và văn minh châu thổ Phù Nam. Ba nền văn minh này tạo nên hình hài lãnh thổ và bản sắc tâm thức Việt Nam. Dù đi qua chiến tranh, thiên tai và những biến cố lịch sử khốc liệt, văn minh Việt Nam luôn phát triển liên tục, không đứt đoạn.

Dân tộc Việt Nam hình thành rất sớm với sức mạnh bắt nguồn từ vị trí địa chiến lược và khả năng vượt qua thách thức của các thế lực lớn. Chủ nghĩa yêu nước và tinh thần anh hùng cách mạng trở thành đặc trưng nổi bật của văn minh Việt Nam, gắn liền với khát vọng hòa bình, hòa hiếu và phát triển hài hòa.
Các nhà khoa học cũng nhấn mạnh, nhân dân chính là chủ thể sáng tạo các giá trị văn minh Việt Nam, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để nhận diện văn minh Việt Nam trong quá khứ, hiện tại và tương lai.
Các nhà khoa học cũng đồng tình, cuộc tọa đàm này mới chỉ đặt ra những yêu cầu mang tính chất mở đầu, gợi mở các vấn đề để chuẩn bị cho các tọa đàm quy mô hơn, sâu sắc hơn trong thời gian tới.

Sau tọa đàm, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn sẽ chủ trì xây dựng Báo cáo kiến nghị tổng hợp các ý kiến, góp ý của các chuyên gia để gửi tới các cơ quan hữu quan.