Nhân dịp cố Giáo sư Trần Quốc Vượng được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh ngày 18/02/2012 vừa qua, USSH trân trọng giới thiệu bài viết của GS Phan Huy Lê về con người và những nghiên cứu của GS Trần Quốc Vượng về Hà Nội. Bài viết cũng Lời giới thiệu cuốn Trên đất thiêng ngàn năm văn vật - tuyển các bài viết về văn hoá Thăng Long - Hà Nội của GS Trần Quốc Vượng, Nxb Hà Nội, 2010.
Từ thuở còn trai tráng và đang hăng say dấn thân tìm tòi, khám phá Hà Nội, anh Trần Quốc Vượng thường nói chơi với nhóm "Lâm, Lê, Tấn, Vượng" chúng tôi và các bạn thân cùng khoá, cùng Khoa Lịch sử: dân Hà Nội hầu hết là "dân tứ chiếng", kể cả các cậu, còn tớ thuộc loại "dân Hà Nội gốc" vì ít ra cũng đã qua ba đời cắm rễ trên đất Hà Thành này. Anh vốn quê ở Hà Nam nhưng theo anh, ít ra từ đời ông nội đã sống ở Hà Nội mà theo tục lệ xưa thì sau ba năm "ngụ cư" là được coi như "chính cư", anh nói cái gì cũng có sách, có chứng cả. Không biết có phải vì sự gắn bó gốc gác đó không, nhưng có một sự thật ai cũng thấy là GS Trần Quốc Vượng đã dành rất nhiều thời gian cùng tâm lực, trí lực cho nghiên cứu, suy ngẫm để hiểu Hà Nội và viết về Hà Nội.
Anh Trần Quốc Vượng có một thói quen hình thành rất sớm là thích ngao du mọi nơi, không phải chỉ đi chơi mà vừa chơi vừa nghiên cứu, vừa thu thập tư liệu, vừa nâng cao hiểu biết, nói theo thuật ngữ khoa học là điều tra, khảo sát điền dã. Có lẽ vết chân anh đã để lại trên hầu khắp mọi miền của đất nước từ Lũng Cú đến Cà Mau, từ Trường Sơn đến một số hải đảo của Biển Đông, có nơi anh đi lại nhiều lần. Có một câu chuyện vui. Một lần anh về thăm quê tôi ở xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, đến nhà thờ họ Phan Huy và tự xưng là học trò "thày Lê", xin thắp nén hương tưởng niệm tổ tiên dòng họ. Anh "đóng kịch" giỏi đến mức độ các cụ già trong họ đều tin, tuy có vài người hơi ngờ ngợ, sao học trò thày Lê mà tóc bạc, tuổi cao và thông thái đến thế, hỏi đủ thứ từ các cụ tổ Phan Huy Cận, Phan Huy Ích, Phan Huy Chú... đến cả các chi phái ở Nghi Xuân, Sài Sơn, đến cả truyền thống hát Ca trù của dòng họ... Khi về thăm quê, nghe nói tôi biết ngay là ông bạn Trần Quốc Vượng thân mến, chứ không thể ai khác, rồi sau đó, anh Vượng cũng kể lại cho tôi hay.
GS Trần Quốc Vượng là một nhà khoa học quảng du, quảng giao, quảng bác. Anh đi khắp nơi, giao du với mọi người từ các nhà khoa học đủ các ngành, sử học, khảo cổ học, dân tộc học, xã hội học, nhân học, văn hoá học, cả một số ngành khoa học tự nhiên như địa chất, địa lí, môi trường, sinh thái, sinh vật, toán học, vật lí... đến các nhà thơ, nhà văn, nhà báo, các văn nghệ sĩ, cho đến mọi người mà anh gặp, nông dân, thợ thủ công, dân chài lưới, công nhân, người đạp xe xích lô, chạy xe ôm... Tôi nói "giao du" ở đây không phải chỉ là sự gặp nhau, nói vài ba câu chào hỏi xã giao... mà là trao đổi, khai thác thông tin, tìm hiểu theo lối xã hội học những vấn đề anh quan tâm. Kho kiến thức của anh không chỉ tích luỹ từ tra cứu thư tịch cổ kim, sách báo đủ loại, từ hội thảo, toạ đàm, gặp gỡ khoa học..., mà còn từ nhiều nguồn, nhiều đối tượng bằng nhiều phương thức thu thập rất đa dạng, trong đó những hiểu biết thực tế và văn hoá dân gian giữ vai trò rất quan trọng. Trong các chuyến ngao du đó, anh còn đưa sinh viên đi thực tập hoặc gọi sinh viên cũ đang công tác tại địa phương cùng tham gia và nhân đó, truyền đạt dạy bảo cho lớp trẻ nhiều điều bổ ích, chuyển giao nhiều kinh nghiệm hay. Đối với anh, ngay cả khi "nhậu nhẹt", "bia bọt", lúc "trà dư tửu hậu", trong lúc ăn chơi thực sự cũng vẫn là cơ hội để hiểu người, hiểu đời, hiểu thời thế. Đấy là một phong cách nghiên cứu rất đặc trưng của Trần Quốc Vượng.
Anh Trần Quốc Vượng cũng như khoá học chúng tôi, theo học Ban Sử - Địa, một chuyên ban đào tạo mang tính liên ngành đầu tiên và duy nhất của nền đại học Việt Nam độc lập. Trong những năm 1952-1956, chương trình đào tạo còn đơn sơ, nhưng điều may mắn lớn nhất của thế hệ chúng tôi là được trực tiếp thụ giáo các thày vốn là những nhà khoa học lớn của đất nước, có thày được đào tạo ở nước ngoài có học vị cao như GS Trần Đức Thảo, GS Nguyễn Mạnh Tường, GS Phạm Huy Thông, GS Đào Bá Cương, có người tự học, tự nghiên cứu như GS Đào Duy Anh, GS Trần Văn Giàu, GS Đặng Thai Mai, GS Cao Xuân Huy, GS Nguyễn Đức Chính, GS Lê Xuân Phương, GS Hoàng Thiếu Sơn... Nền tảng sử-địa được đào tạo tuy không nhiều nhưng là những vốn kiến thức kèm theo phương pháp nghiên cứu rất cơ bản. Quả thật nghiên cứu "sử" mà thiếu "địa" thì rất khiếm khuyết, lịch sử xét cho cùng là tất cả hoạt động của con người diễn ra trong không gian và thời gian, mà không gian lịch sử chính là điều kiện địa lí, đặc điểm môi trường, sinh thái. Từ lối đào tạo đó, nhiều người trong khoá chúng tôi khi đi vào nghiên cứu lịch sử thường quan tâm nhiều đến địa lí. Riêng anh Trần Quốc Vượng thì ngoài chuyên môn sử học, địa lí, còn có chuyên môn khảo cổ học, anh là một trong những nhà khảo cổ học đầu tiên có công xây dựng nền khảo cổ học Việt Nam hiện đại. Từ ba chuyên môn nền tảng đó, anh Vượng còn mở rộng hiểu biết ra những chuyên ngành liên quan như dân tộc học, ngôn ngữ học, văn hoá dân gian, xã hội học, văn hoá học, cả phong thuỷ, tướng số... Một phong cách nghiên cứu nổi bật thứ hai của Trần Quốc Vượng là luôn luôn sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, đa ngành, suy ngẫm và nhận thức lịch sử từ nhiều góc độ chuyên môn khác nhau liên kết lại trong một cái nhìn tổng hợp, tích hợp.
Ngoài ra, anh Trần Quốc Vượng là một người có cá tính rất độc đáo, biểu thị trên mọi phương diện, trong ăn mặc, nói năng, ứng xử, trong giảng dạy, nói chuyện, trong lời văn, giọng nói... Bất cứ ai, trong nước hay ngoài nước, chỉ một lần gặp Trần Quốc Vượng là nhận ra ngay cá tính đó. Nhưng đằng sau những cá tính mà có người cho là "lỗ mãng", "ngạo mạn", "bạt mạng" đó là một trái tim nồng nhiệt, sống rất tình nghĩa với bạn bè, học trò, một trí tuệ thông minh, sắc sảo, nhạy bén, một nhà khoa học đầy nghị lực trong nghiên cứu, không bao giờ bằng lòng với những cái đã biết của mình và của mọi người, luôn luôn vươn tới những khám phá mới của thế giới nhận thức.
Tôi nói hơi nhiều về con người của GS Trần Quốc Vượng để từ đó hiểu được những nghiên cứu của anh về Hà Nội.

하노이 사회과학인문대학교 역사학과 학생들은 쩐 꾸옥 부엉 교수의 제자로서 그의 저서와 논문을 총망라하는 목록을 만들고자 했지만, 끊임없이 새로운 자료를 발견하며 목록을 계속 추가해야 했습니다. 부엉 교수는 방대한 저술 활동을 펼쳤고, 여러 곳에 논문을 발표했으며, 일간지, 주간지, 월간지, 하노이 신문, 그리고 베트남 북부, 중부, 남부 여러 지방과 도시의 신문에 기고했습니다. 하노이에 관한 연구 결과만 해도 수백 편의 논문과 저서가 포함된 이 목록은 이제 더욱 방대해졌습니다. 타오 트랑 부 투안 산과 공저한 『천년의 하노이』(1975), 편집한 『베트남 사회주의 공화국의 수도, 하노이』(1984), 『내가 이해하는 하노이』(2005), 『탕롱 - 하노이 - 탐험과 성찰』(2006) 등 여러 권의 저서를 출간한 것 외에도, 보고서, 학술 논문, 학술 발표, 이야기, 회고록 등 다양한 장르와 길이의 글을 다수 집필했습니다. 간단히 말해, 그 자신이 "잡다한 글", "전통", "짧은 선집"이라고 부르는 온갖 종류의 글들을 썼습니다. 따라서 역사학과 학과장인 부교수는 다음과 같이 말합니다. 응우옌 하이 케 교수와 그의 학과 및 문화학과 동료들은 탕롱 천년 기념일을 맞아 탕롱-하노이 천년 도서 시리즈의 일환으로 "천년 문화의 성지"라는 제목의 책으로 출판하기 위해 35편의 논문을 선정하고 엮는 데 큰 어려움을 겪었습니다. 이 책은 세 부분으로 나뉘는데, 제1부는 다음과 같습니다.
탕롱-하노이의 성지제2부.
탕롱 - 하노이가 전국과 힘을 합칩니다.채소 코너.
탕롱 - 하노이 문화의 정수이 책은 쩐 꾸옥 부옹 교수님의 탕롱-하노이에 관한 수많은 저작과 논문 중 극히 일부만을 담고 있습니다. 하지만 응우옌 하이 케 부교수와 도 흐엉 타오 씨는 교수님에 대한 깊은 이해를 바탕으로, 탕롱-하노이에 대한 다양한 관점과 전문적인 시각을 보여주는 대표적인 논문들을 선별하고 구성했습니다. 이 책에는 학술적인 연구 논문뿐만 아니라 서술적, 비교적, 성찰적인 글 등 다양한 장르의 글들이 실려 있습니다. 이 책은 아락 왕조 시대의 고대 수도 꼬로아부터 통빈의 행정 중심지, 탕롱 이전 시대의 다이라 성채, 리 타이 토 왕이 탕롱을 수도로 삼은 역사적인 사건, 그리고 리, 쩐, 호, 초기 레, 막, 후기 레 왕조 시대의 탕롱-동도-동낀-케초를 거쳐 응우옌 왕조, 프랑스 식민지 시대, 그리고 전통과 현대가 조화롭게 어우러진 현재의 도이모이(개혁) 시대의 하노이에 이르기까지 탕롱-하노이의 역사와 문화적 깊이를 총망라합니다. 또한 강과 호수, 고대 요새, 사원, 신사, 거리 등 지상의 하노이는 물론, 고고학적 발굴을 통해 수많은 유물이 발견된 지하의 하노이까지 생생하게 보여줍니다. 하노이 사람들의 모습은 유명 인물들을 통해서도, 특히 수공예 거리와 마을의 공동체 생활, 시장과 부두 시스템, 생활 방식, 음식 문화, 축제, 그리고 풍부한 민속 문화를 통해 생생하게 드러납니다. 쩐 꾸옥 부옹은 고대 문헌, 비문, 전설에서 인용한 자료와 현장 조사를 결합하여 글을 썼으며, 특히 고대 시와 수많은 민요, 속담을 인용하는 것을 즐깁니다. 제가 쩐 꾸옥 부옹의 탕롱-하노이 연구에서 가장 흥미롭고 높이 평가하는 부분은 그의 통찰력 있는 발견과 제안입니다. 그는 최초로 '강호 경관'을 일반화하고, 탕롱-하노이의 '수변 사각형' 모델을 제안했으며, 도시 성문의 '수합류'를 발견하고, 탕롱-하노이 문화 발전의 특징으로 '수렴-상호작용-결정화-확산'과 '전통-혼합-혁신의 삼각형'을 제시했습니다. 또한 그는 하노이 연구에 크게 기여한 학자들을 기리기 위해 '하노이 연구'라는 개념을 처음 도입하고 하노이 연구 센터 설립을 제안했습니다. 역사적 이해는 일반적인 과학적 이해와 마찬가지로, 여러 세대에 걸친 역사가들의 끊임없는 창의적인 연구를 통해 점진적으로 발전해 나가는 과정입니다. 아무리 훌륭한 역사학자의 연구 결과라 할지라도 시간이 흐르면서 그 가치가 확인되고 지속되며, 일부 측면은 보완되고 조정되고, 일부 가설과 제안은 입증되며, 필연적으로 일부는 뛰어넘어지게 됩니다. 이것이 이해의 법칙이며, 어떤 역사학자도 이를 피할 수 없습니다. 쩐 꾸옥 부옹 교수의 탕롱-하노이 연구에 대한 공헌은 지대하고 매우 훌륭하며, 그의 많은 연구 결과는 오늘날까지도 여전히 가치가 있습니다. 이는 역사적 이해의 법칙에 부합하는 것이며, 탕롱-하노이 연구 및 이해 과정에서 모두 인정받은 결과입니다. 쩐 꾸옥 부옹 교수는 천년 역사를 자랑하는 탕롱-하노이 땅과 평생을 함께해 온 학자의 모습을 보여줍니다. 그는 탕롱-하노이의 모든 역사 유적지와 명소를 정기적으로 방문하고 조사하며, "하노이 곳곳을 누빈다"고 자주 말합니다. 하노이에서 진행되는 모든 고고학 발굴에 참여하고, 하노이의 축제, 문화 행사, 종교 행사에도 거의 빠짐없이 참석합니다. 그는 하노이의 역사, 문화, 사람, 그리고 땅을 올바르게 이해하기 위해 여행하고, 관찰하고, 듣고, 배우며, 이를 바탕으로 성찰하고, 인식하고, 글을 써서 사람들이 탕롱-하노이를 더 잘 이해할 수 있도록 돕습니다. 쩐 꾸옥 부옹 교수는 탕롱-하노이가 국가의 신성한 정신을 구현한다고 자주 말씀하셨는데, 저는 여기에 덧붙여 하노이의 아들로서 평생을 탕롱-하노이의 연구, 탐사, 해독에 바친 쩐 꾸옥 부옹 교수의 마음속에도 탕롱-하노이가 깊이 자리 잡고 있었다고 말할 수 있습니다.