Cổ học - văn hiến học phục vụ chấn hưng văn hoá bền vững

Kính thưa Ngài Đại sứ Olivier Brochet!
Kính thưa các đồng chí lãnh đạo cơ quan trung ương, các thầy lãnh đạo và nguyên lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội, các thầy Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn qua các thời kỳ; quý vị đồng nghiệp quốc tế và Việt Nam, các em sinh viên thân mến!
Được nhận Huân chương Cành cọ Hàn lâm của Chính phủ Pháp là vinh dự lớn lao của một đời làm khoa học. Huân chương cao quý được trao cho cá nhân, nhưng tôi ý thức sâu sắc và chân thành rằng cá nhân đơn thuần là người may mắn được đại diện cho tập thể khoa học để đón nhận vinh dự. Với bản thân tôi, điều này càng thật đúng, bởi từ khi bắt đầu hành trình học tập của mình hơn 30 năm về trước, tôi chưa có cơ hội tu nghiệp dài hạn ở nước Pháp, tự thân không phải là chuyên gia Pháp học, các nghiên cứu về lịch sử - văn hoá Pháp còn hết sức khiêm nhường so với nhiều đồng nghiệp khác…
Bởi lẽ đó, tự đáy lòng, tôi chân thành cảm ơn Ngài Đại sứ và các đồng nghiệp Pháp đã rất ưu ái khi đề xuất Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Cành cọ Hàn lâm cao quý cho tôi ngày hôm nay!
Và, cho phép tôi nhắc tên riêng một người với lòng kính trọng và biết ơn, dù người đó không hiện diện ở đây: GS. Philippe Papin (Chủ nhiệm Dự án Vietnamica) - nhà Việt Nam học xuất sắc, người Thầy kính mến, người Anh và người Bạn yêu quý của những người nghiên cứu cổ học - văn hiến học Việt Nam! Kính thưa Quý vị!
Cá nhân tôi không có cơ hội trải nghiệm đầy đủ nền giáo dục Pháp như nhiều đồng nghiệp khác. Nhưng tôi may mắn được học tập tại ngôi trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn có nhiều mối liên hệ đặc biệt với nền giáo dục Pháp, được thọ giáo từ những người Thầy gắn bó sâu sắc với hệ thống đại học Pháp.
Thế hệ chúng tôi rất tự hào về Ban Đại học Văn khoa do Chủ tịch Hồ Chí Minh thành lập tháng 10/1945; về lễ khai giảng trường đại học đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tháng 11/1945, với bài diễn văn của Giáo sư Nguyễn Văn Huyên - Tổng Giám đốc Đại học vụ kiêm Giám đốc Trường Viễn Đông Bác cổ đọc trước sự hiện diện của Hồ Chủ tịch. Tôi nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh và GS. Nguyễn Văn Huyên bởi đây là hai trí thức cách mạng, hai nhà văn hoá tiêu biểu có nhiều gắn bó với nền khoa học, giáo dục và văn hoá Pháp theo những cách khác nhau. Bản thân trụ sở của Đại học Quốc gia Việt Nam năm 1945 - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và GS. Nguyễn Văn Huyên dự lễ khai giảng đầu tiên - cũng chính là toà nhà của Đại học Đông Dương từ năm 1906.
Khi thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1956, vị Hiệu trưởng đầu tiên - Giáo sư Nguỵ Như Kon Tum - là một nhà khoa học Vật lý thành danh từ nền khoa học Pháp; vị Chủ nhiệm Khoa Lịch sử đầu tiên - Giáo sư Trần Đức Thảo - là một Triết gia nổi tiếng thế giới trưởng thành từ nền giáo dục Pháp! Đến khi Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn hình thành vào năm 1995, các lãnh đạo đều đặc biệt quan tâm đến hợp tác khoa học và giáo dục với các đối tác Pháp: Hiệu trưởng Phùng Hữu Phú, Hiệu trưởng Phạm Quang Long, Hiệu trưởng Phạm Xuân Hằng dụng công xây nền dựng móng, Hiệu trưởng Nguyễn Văn Khánh và Hiệu trưởng Phạm Quang Minh nâng tầm quan hệ thông qua các dự án nghiên cứu, hội thảo khoa học, xuất bản quốc tế, liên hết đào tạo, trao đổi sinh viên… Thật vinh dự cho bản thân tôi khi các GS Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng tiền nhiệm đều hiện diện tại Hội trường Văn khoa này! Xin trân trọng cảm ơn các Thầy!
Hơn 30 năm học tập và công tác tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, tôi và nhiều đồng môn may mắn được thọ giáo trực tiếp hoặc được đọc các tác phẩm xuất sắc của những người Thầy nổi tiếng gắn bó với nền khoa học và giáo dục Pháp và được trao tặng những huân danh cao quý của nước Pháp: GS Lê Hồng Sâm và GS Đặng Thị Hạnh được trao Huân chương Cành cọ Hàn lâm vì những đóng góp xuất sắc trên lĩnh vực ngữ - văn, GS Phan Huy Lê được phong Viện sĩ Thông tấn của Viện Hàn lâm Văn khắc - Mỹ văn Pháp và được trao tặng Huân chương Cành cọ Hàn lâm cho những thành tựu xuất sắc về văn hoá và sử học…. Nhiều nhà giáo gắn bó trọn một đời chuyên môn với các chương trình hợp tác khoa học - giáo dục Việt - Pháp như các giáo sư: Đinh Xuân Lâm, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Đỗ Đức Hiểu, Tôn Gia Ngân…và nhiều thầy, cô giáo mà tôi không thể kể tên đầy đủ.
Trong hành trình 80 năm của ngôi trường đại học này, đội ngũ các nhà quản lý chưa bao giờ ngừng nỗ lực vun bồi cho mối quan hệ tốt đẹp với nền khoa học - giáo dục Pháp; đội ngũ các nhà khoa học chưa bao giờ ngừng nỗ lực kiến tạo cơ hội cho lớp lớp những người đi sau. Những nỗ lực bền bỉ và sự tận tâm không giới hạn là nền tảng để thế hệ “không-chuyên-Pháp” như PGS Nguyễn Tuấn Cường và tôi có được cơ hội trưởng thành và đón nhận những niềm vui như ngày hôm nay. Xin thành kính tri ân tiền bối; xin chân thành cảm tạ đồng nghiệp đã chung tay vì một môi trường học thuật lý tưởng, tạo nên danh tiếng Văn khoa - Tổng hợp - Nhân văn!
Kính thưa Ngài Đại sứ!
Thật may mắn cho nhiều trường đại học Việt Nam khi những năm qua luôn nhận được sự quan tâm hỗ trợ của Đại sứ quán nước Cộng hoà Pháp, đặc biệt là tình cảm quý mến từ cá nhân Ngài Đại sứ! Là Đại sứ của một quốc gia yêu chuộng văn hoá, Ngài đã mang đến Việt Nam trí tuệ uyên thâm của một nhà ngoại giao xuất sắc và trái tim ấm áp của một nhà Sử học tâm huyết. Sự hoà quyện giữa tri thức khoa học và đam mê lịch sử đã đưa Đại sứ tiến thật xa trên con đường khám phá vẻ đẹp của di sản và văn hoá Việt Nam! Xin trân trọng cảm ơn Đại sứ vì tất cả!
Hơn hai trăm năm trước, Hoàng đế Napoleon đệ nhất - người sáng lập ra Huân chương Cành cọ Hàn lâm cao quý để trao cho các nhà khoa học Pháp và quốc tế có đóng góp trong lĩnh vực khoa học, giáo dục và văn hoá - từng viết rằng: “Lịch sử là phiên bản của những sự kiện quá khứ mà con người quyết định đồng ý với nhau” (L'histoire est la version des événements passés sur laquelle les gens ont décidé de se mettre d'accord). Quả đúng như vậy! Từ nhiều thập niên qua, các nhà khoa học Pháp và Việt Nam đã đồng ý với nhau, cam kết cùng nhau nghiên cứu để viết tiếp lịch sử, tôn vinh giá trị văn hoá, hướng tới một tương lai tươi sáng hơn cho cả hai dân tộc! Thật đáng trân trọng và ngưỡng mộ!
Xuất phát từ tinh thần đó, hai dự án về lịch sử và văn hoá Việt Nam mà cá nhân Ngài Đại sứ trực tiếp hỗ trợ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phối hợp với Viện Khảo cứu Cao cấp (EPHE), Tổ chức Đại học Pháp ngữ (AUF) và nhiều cơ quan khoa học, giáo dục Pháp - Việt Nam đã thực sự thành công hơn mong đợi, mang lại danh tiếng cho từng đơn vị thành viên và nâng mối quan hệ giữa hai nền khoa học xã hội và nhân văn Pháp - Việt lên tầm cao mới. Nếu Dự án Vietnamica - xin dẫn lời phát biểu của Đại sứ - “là một dự án về văn bia kỹ thuật số có tầm vóc châu Âu… không chỉ để số hóa những phiến đá, mà còn để cứu lấy những tiếng nói, để trả lại sự sống cho những người nam, người nữ đã khắc ghi thời đại của họ vào vật chất” thì Dự án Hành trình Di sản (do TS. Nguyễn Thị Hiệp làm chủ nhiệm) đã thực sự phục dựng lại những nẻo đường văn hiến, để người Hà Nội và du khách thập phương hôm nay có cơ hội trải nghiệm những bước đi trên con những đường của ký ức vàng son và hoài niệm về một Thăng Long - Hà Nội xưa cũ! Kính thưa Quý vị!
Vietnamica là một dự án độc lập quy mô lớn, nhưng là sự tiếp nối truyền thống nghiên cứu cổ học Việt Nam mà nhiều thế hệ nhà khoa học Pháp - Việt đã miệt mài phối hợp, tiêu biểu là chương trình nghiên cứu xuất bản bộ thác bản văn bia Hán Nôm Việt Nam. Nhiều nhà khoa học Pháp - Việt đã rạng danh tên tuổi thông qua các dự án nghiên cứu cổ học - văn hiến học Việt Nam, có đóng góp to lớn vào công cuộc nghiên cứu phục vụ bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử - văn hoá Việt Nam thời gian qua.
Trong bối cảnh Việt Nam vừa ban hành Nghị quyết số 80/NQ-TW nhằm chấn hưng văn hoá, nghiên cứu cổ học càng đóng vai trò quan trọng hơn, bởi chỉ khi được đặt trên một nền tảng nghiên cứu cổ học vững chắc thì khả năng ứng dụng của văn hoá mới thực sự hiệu quả và bền vững. Với triết lý giáo dục “Văn hiến - Hiện đại - Khai phóng”, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cam kết tiếp tục thúc đẩy ưu tiên nghiên cứu cổ học - văn hiến học. Rất mong Đại sứ quán Pháp, đặc biệt là cá nhân Ngài Đại sứ, tiếp tục quan tâm hỗ trợ để Nhà trường có thể triển khai các dự án trong thời gian tới, viết tiếp truyền thống hợp tác hiệu quả trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn với các đối tác Pháp.
Một lần nữa tôi xin bày tỏ niềm vinh dự và lòng biết ơn khi được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Cành cọ Hàn lâm tước hiệu Hiệp sỹ cao quý! Kính chúc Ngài Đại sứ, Ngài Tham tán và quý đồng nghiệp Pháp, lãnh đạo ĐHQGHN, lãnh đạo Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn qua các thời kỳ, quý cô giáo - thầy giáo, quý đồng nghiệp và các em sinh viên dồi dào sức khoẻ, hạnh phúc và thành công!
Xin trân trọng cảm ơn!