​VNU-USSH: "Cái nôi" tự nhiên cho sự hợp tác khoa học và giáo dục Pháp - Việt

 ​Kính thưa ngài Hiệu trưởng, thưa quý bà và quý ông!
​Có những danh hiệu được trao đi với sự hài lòng vì đã hoàn thành một nghĩa vụ cao cả. Những danh hiệu ngày hôm nay chính là như vậy, bởi nếu Huân chương Cành cọ Hàn lâm vinh danh các cá nhân, thì thông qua họ, chúng ta cũng đang tôn vinh một điều gì đó lớn lao hơn: một công trình chung, một tình bạn trí tuệ, và một niềm tin sẻ chia rằng tri thức không có biên giới. 
​Trước hết, tôi muốn nói rằng tôi đứng đây hôm nay với niềm tự hào và xúc động chân thành. Bởi điều chúng ta đang kỷ niệm không chỉ đơn thuần là một buổi lễ, mà là minh chứng sống động cho những gì tốt đẹp nhất trong sự hợp tác Pháp - Việt. 
​Không phải ngẫu nhiên mà trong hồ sơ đề cử hai vị giáo sư, chúng tôi đã ghi chú một dòng hiếm hoi và quý giá: "Hai hồ sơ ứng viên này không thể tách rời". Đó không phải là một cách nói hoa mỹ, mà là mô tả một thực tế. 
​Giáo sư Hoàng Anh Tuấn và Giáo sư Nguyễn Tuấn Cường, từ nhiều năm nay, đã là hai trụ cột của cùng một "tòa thánh đường": chương trình châu Âu Vietnamica. Được triển khai tại Việt Nam dưới sự bảo trợ của Pháp, đây là một trong những dự án hợp tác khoa học Pháp - Việt đầy tham vọng nhất hiện nay. 
​Dành cho những ai chưa biết, Vietnamica là một dự án về văn bia kỹ thuật số có tầm vóc châu Âu. Dự án nhằm lập danh mục, bản đồ và bảo tồn các văn bia cổ của Việt Nam - những tấm bia, những văn bản khắc trên đá hay gỗ vốn tạo nên ký ức sâu thẳm của một dân tộc. 
​Hãy tưởng tượng hàng ngàn văn bia rải rác khắp mọi miền Việt Nam, trong những ngôi chùa ở làng quê, sân đền, hay trong những kho lưu trữ bụi bặm của các thư viện tỉnh. Các ký tự đang mờ dần, đá đang mòn đi... và cùng với đó, một phần ký ức vô giá của Việt Nam đang lặng lẽ biến mất. Đó là điều mà Vietnamica đang nỗ lực ngăn chặn: không chỉ để số hóa những phiến đá, mà còn để cứu lấy những tiếng nói, để trả lại sự sống cho những người nam, người nữ đã khắc ghi thời đại của họ vào vật chất.
​Được tài trợ bởi Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu, từ năm 2019, chương trình đã huy động các nhà nghiên cứu từ Viện Khảo cứu cao cấp (EPHE), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN (USSH), Viện Nghiên cứu Hán Nôm xoay quanh một kho dữ liệu trải dài năm thế kỷ của lịch sử Việt Nam. Một công trình mà Giáo sư Hoàng Anh Tuấn và Giáo sư Nguyễn Tuấn Cường đã nỗ lực bảo tồn với sự nghiêm túc và niềm đam mê khiến chúng ta phải ngưỡng mộ. 
​Cho phép tôi được giới thiệu hai vị theo thứ tự lễ tân, nhưng với sự kính trọng ngang nhau. 
​Thưa Hiệu trưởng Hoàng Anh Tuấn!
Ông sinh năm 1976 tại Thanh Hóa. Ông hoàn toàn có thể hài lòng với một sự nghiệp sử học rạng rỡ trong khuôn khổ trường USSH. Nhưng ông đã làm được nhiều hơn thế: được đào tạo tại Leiden (Hà Lan), là giáo sư thỉnh giảng tại Montana (Mỹ), đại sứ khoa học của Quỹ Alexander von Humboldt tại Đại học Frankfurt (Đức)... hành trình của ông là hành trình của một nhà sử học từ chối mọi biên giới, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. 
​Các công trình của ông về quan hệ thương mại của Đông Nam Á thế kỷ XVII - XVIII, về kho lưu trữ của Công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh tại Đàng Ngoài, đã làm mới và sâu sắc sự hiểu biết của chúng ta về một Việt Nam mà ta cứ ngỡ đã tường tận. Ông đã hé lộ một Việt Nam hướng biển, kết nối và kiên định hướng ra thế giới từ rất lâu trước khi khái niệm "toàn cầu hóa" ra đời. Tác phẩm đầu tay của ông, Silk for Silver: Dutch – Vietnamese Relations, 1637-1700 do NXB Brill ấn hành (Leiden-Boston, 2007), đã lập tức khẳng định tên tuổi của ông trên trường quốc tế. 
​6 cuốn sách, 4 bản dịch, 79 bài báo: đó là một sự nghiệp đồ sộ và lan tỏa như chính những mạng lưới thương mại mà ông đã dành cả đời để nghiên cứu. Nhưng vượt lên trên một nhà nghiên cứu, ông còn là một người kiến tạo. Là Chủ tịch Hội đồng liên ngành khoa học lịch sử tại NAFOSTED, thành viên Ban điều hành SEAMEO-SPAFA của ASEAN, chủ nhiệm dự án quốc gia về Lịch sử Việt Nam... trong nhiều năm qua, ông là một trong những kiến trúc sư thầm lặng nhưng thiết yếu của ngành nghiên cứu khoa học nhân văn tại Việt Nam.
​Với tư cách là Hiệu trưởng trường USSH, ông đã đưa ngôi trường của mình trở thành "cái nôi" tự nhiên cho sự hợp tác Pháp - Việt trong lĩnh vực này. Ông không chỉ đón nhận Vietnamica, ông còn là linh hồn của dự án từ phía Việt Nam; nếu không có ông, chương trình Vietnamica đã không có một "mái nhà" để nương tựa. Và đó chính là điều mà nước Pháp muốn vinh danh ở ông: không chỉ là một nhà nghiên cứu xuất chúng, mà còn là một con người đã đặt uy tín và thiết chế của mình để phục vụ cho một dự án tập thể. Nước Pháp chân thành biết ơn ông! 
​Thưa Giáo sư Nguyễn Tuấn Cường!
Ông từng lãnh đạo Viện Nghiên cứu Hán Nôm, một trong những thiết chế quý giá nhất của Việt Nam, nơi lưu giữ toàn bộ tư liệu mà Viễn Đông Bác cổ (EFEO) để lại năm 1956. Có thể nói, ông chính là người gác đền cho một di sản chung của cả Pháp và Việt Nam. Vai trò của ông vượt xa tầm vóc của một vị Viện trưởng thông thường. Đó là một trách nhiệm lớn lao mà ông đã gánh vác với uy tín khoa học được công nhận rộng rãi vượt ngoài biên giới Việt Nam. 
​Là một nhà ngữ văn học, chuyên gia về Nho giáo và là một người đa ngôn ngữ xuất sắc, ông là tác giả của 20 cuốn sách và công bố công trình bằng tiếng Việt, Pháp, Anh, Nhật, Trung và Hàn. Được đào tạo tại Việt Nam, ông đã có 2 năm tại Harvard và thuyết giảng tại các đại học ở Đài Bắc, Bắc Kinh, Tokyo, Columbia, Berlin. 
​Và mùa thu năm ngoái, một vinh dự đã đến, có lẽ nó nói lên rõ nhất sự đánh giá của giới học thuật thế giới dành cho ông: ông được bầu làm Thông tín viên nước ngoài của Học viện Văn chương và Minh văn. Đây là một trong năm học viện của Viện quốc gia Pháp, được thành lập từ năm 1663, quy tụ những tên tuổi lớn nhất của ngành ngữ văn và lịch sử thế giới. Theo tôi được biết, ông là một trong số rất ít học giả Việt Nam nhận được vinh dự này. Nước Pháp, vào ngày hôm đó, đã gửi đến ông một thông điệp; và hôm nay, chúng tôi một lần nữa khẳng định điều đó.
​Trong dự án Vietnamica, ông là "con người của những văn bản": người giải mã những gì mà thời gian đã làm cho lu mờ, người trả lại cho các văn bia ý nghĩa và bối cảnh của chúng. Đó là một công việc tỉ mỉ như một thợ kim hoàn, đòi hỏi sự kiên trì và khắt khe; nhưng đó cũng là một hành động của tình yêu dành cho một nền văn minh mà ông quyết tâm không để nó lụi tàn.    ​Thưa hai vị Giáo sư, cả hai ông đều đại diện cho những gì tốt đẹp nhất của hợp tác văn hóa và khoa học Pháp - Việt: không phải là sự hợp tác một chiều từ người trao đến người nhận, mà là sự hợp tác giữa những người bình đẳng, giữa những học giả tôn trọng nhau, hiểu nhau và cùng nhau xây dựng nên những điều chưa từng tồn tại. 
​Trước khi trao Huân chương, tôi muốn chia sẻ một điều mang tính cá nhân: trong nghề nghiệp này, chúng ta gặp rất nhiều người thông thái. Nhưng hiếm khi ta gặp được những người sẵn lòng đặt sự thông thái đó để phục vụ cho một điều gì đó lớn lao hơn bản thân họ. Hai ông chính là những người như vậy. Những gì hai ông đã cùng nhau xây dựng giờ đây đã thuộc về Việt Nam, thuộc về nhân loại, thuộc về tất cả những ai trong một trăm năm, hay một ngàn năm nữa, muốn lắng nghe những tiếng nói mà hai ông đã cứu khỏi sự thinh lặng. 
​Nước Pháp hôm nay vinh danh sự xuất sắc của cá nhân mỗi ông, nhưng trên hết là vinh danh hành động mang tính nền tảng này: đó là sự tự nguyện lựa chọn để hợp nhất sức mạnh của mình. Các ông đã biến tình bạn trí tuệ thành một phương pháp làm việc, và biến sự hợp tác Pháp - Việt không còn là một nghĩa vụ lễ tân, mà trở thành một thiên chức. 
​Thưa hai vị Giáo sư, nhân danh nước Cộng hòa Pháp, tôi trao tặng hai ông Huân chương Cành cọ Hàn lâm hạng Hiệp sĩ (Chevalier dans l’Ordre des Palmes Académiques). 
​Xin chúc mừng hai ông, và chúc dự án Vietnamica trường tồn! Lãnh đạo Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, các tổ chức và lãnh đạo nhà trường chúc mừng hai nhà khoa học vinh dự nhân Huân chương Cành cọ Hàn lâm