PGS.NGƯT Trần Đình Hượu (1926 - 1995)
1.Tôi đang hùng hục chạy trên sân đá bóng thì anh Vương (GS Trần Ngọc Vương) vẫy ra. “Sáng mai Vĩ đi với mình qua Gia Lâm. Nóng ruột quá. Nhà cụ Hượu dột hết rồi, sách vở ướt hết cả. Toàn sách quý thôi. Mình mượn được cái xe đạp của Tuấn (nhà thơ Đỗ Minh Tuấn) rồi. Dói nhà được chứ?”.
Đó là mùa đông 1974. Chúng tôi rời kí túc xá Mễ Trì lúc 5h sáng. Chiếc xe đạp ọt ẹt cõng chúng tôi theo đường qua cầu Long Biên mù sương. Hai đứa thay nhau đạp. Đường đê tả Hồng uốn lượn miên man dưới mây thấp xầm xì. Trời trong quê tôi chả mấy khi nặng mặt đến thế. Qua Châu Quỳ thì đến ngôi nhà tranh đúng nghĩa của nó, nằm ké bên vườn một nhà khác. Ngôi nhà thật giống ba gian tản cư nhà tôi ra bãi hồi bom Mĩ 1966. Tôi từng học với những người thầy mà cuộc đời được chắp nối bằng những cuộc tản cư bất tận. Thầy cô chống rèm đón hai đứa. Một dẫy các giá sách, chỗ tre đòn chỗ ván tạp, võng cả xuống, trùm lên là chiếu và bao tải dứa. Những gáy sách tiếng Nga sang trọng lấp ló. Tôi ngẩng nhìn. Đâu chỉ có dột. Rui mè dây lạt đã gãy nát, xô dồn hết. Mái rạ sụt từng mảng. Nhìn qua cửa sổ, tôi hỏi: “Bụi tre đó của nhà ai? Xin mấy cây được không?”. “Được! Bà con cả mà”. “Trong làng có rơm rạ gì không, cô đi xin cho em vài gánh”. “Nhưng làm sao?”. “Không dói được nữa đâu thầy ạ. Lợp lại thôi. Em làm được”. Thoáng nghi ngờ nhưng thầy cũng nhờ cô đi xin rơm rạ. Tôi lấy con dao phi ra bụi tre chọn chặt ba cây kéo vào sân. Hai cây già chẻ rui mè, một cây bánh tẻ pha lạt. Đoạn, tôi leo lên mái và hất tất rạ rơm cũ xuống, nhờ anh Vương ôm thành đống để tận dụng lại. Té ra dân bắc họ tủ nhà rất tạm bợ, không cẩn thận như vùng quê lắm bão nhà mình. Mái sau chốc đã sáng choang. Ngó xuống thấy thầy đi lại ra chiều lo lắng. Vương một gian, tôi một gian thoăn thắt buộc những nẹp tre vào hàng lối. “Nhà ngói thì đanh, nhà tranh thì lạt”, buộc xong vào là vững, đi lại trên mái vô tư. Rơm cũng vừa được xin về. Tôi tủ rơm theo từng khoảnh, ưu tiên rơm mới cho gian ngoài, chỗ giường nằm và giá sách. Đến trưa thì mái sau đã chạm mè bó nóc. Chúng tôi tụt xuống ăn cơm. Ánh trời từ nóc chiếu sáng mâm bát. Đó là bữa cơm tôi nhớ đời. Chưa bao giờ ngon đến vậy. Cô hầm khoai tây và chân giò, cà chua đỏ lựng, lại có cả cần tây thì phải. Cô ưu tiên gắp cho tôi một cục chân giò to bằng quả chén tống, vuông vắn, dày dặn. Cắn bụp một phát ngập chân răng. Trời ơi! Lần đầu tiên trong đời tôi biết đến có thứ ngon đến thế. Nhớ đến bây giờ. Thầy cười: “Yên tâm rồi, lúc nãy thấy cậu trèo lên, đạp mái xuống, tớ hoảng quá, nghĩ bao giờ mới xong, định kêu thêm người. Mái trước thì sao?”. “Thầy yên tâm”, tôi vừa lùa bát cơm thứ sáu vừa nói. Chén đẫy, buổi chiều làm còn nhanh hơn. Tôi bó nóc rất cẩn thận. Nhà dột từ nóc mà lại. Hoàng hôn là ổn. Một ấm nước chè hai hào có bỏ hoa nhài ấm cúng. Lúc này, thầy ngồi vui chuyện:
你们真有才华。我什么都不会。小时候，村里把我送到顺化读书，希望“一人成官，家道中落”。我只会读书，对绘画、竹编一窍不通。我给你们讲个儒家老学究的故事。我的老师和阮泰根教授的老师是好朋友。他们来访时，我得给他们倒茶。屋顶漏水，他们就把漏水的地方挪到另一个地方；又漏了，他们又挪到另一个地方。就这样，漏水的地方一个接一个地找，没完没了。一年到头都是这样。为什么他们就不能像今天这样，一天之内把漏水的地方补好呢？儒家学究就是这样，你们知道的。孔子四处讲学时，看到路边田里有个农民正熟练有力地用桶舀水。他的学生们都很佩服他。孔子写道：“智慧源于心智。”看来儒家不太喜欢实用科学。哈哈……
我们连夜步行和骑自行车离开，以便第二天早上能去上学。
副教授、优秀教师陈廷虎以及一代又一代的学生
2. 1975年底，我接到裴维坦教授布置的关于阮廌的论文作业。一天下午，我在一排龙眼树下的石桌上打乒乓球，裴维坦教授突然从前面那栋楼三楼的阁楼探出头来，喊道：“喂！喂！你这小矮子！上来！”我扔下球拍就上了楼。他训斥我说：“你这是要吃乒乓球吗？还是看书吧！明天我们要去国家图书馆。这是你的介绍信。去特藏室申请查阅。”他摸索着掏出两枚越南盾：“这是电车票！你们这些城里人，别想不付钱就溜进去！”我只能颤抖着接过钱。那时，教授的工资最多只有75越南盾，而且家境贫寒。我在河内的兄弟姐妹一个月最多只能给他 5 越南盾，但这已经是很大的帮助了。
我过去常常坐在图书馆里，有时要花一个多小时坐电车才能到。有些时候，为了请朋友吃糖，我会偷偷溜上火车，或者一口气走上十公里。幸运的是，在1965年的油印版《哲学公报》上，刊登了陈廷虎教授的一篇题为《阮廌》的文章。这篇文章犹如一道巨大的开端，帮助我找到了自己应该走的道路。在引言中，教授写道：我们目前对阮廌的了解仅限于一些孤立的岛屿，以及海平面上升后隆起的山峰。同时，想要全面研究它的地貌特征实属不易。这很大程度上依赖于一种跨学科、全面且客观的研究方法。
我知道科学研究非常严肃艰辛，不像写诗或闲聊那样轻松。历史总是经历诸多变迁才呈现在我们面前：战争、否定，尤其是偏见。阅读“真实的历史”非常困难。在讲座和研讨会上，我尽力记笔记、记录信息，并就任何不明白的地方提问。教授家离我家太远，所以我没能去拜访他。
1976年，我继续撰写关于阮廌的三年级论文。那时，我的导师已经搬到了禄德，住在一间大约12平方米的小房间里。我去向他请教未来的研究方向。我的导师仍然是裴维坦教授。那时，我和胡教授的关系更亲近了，因为我知道他是我高中老师邓铮先生的好友，邓铮先生待我如亲生儿子一般。胡教授吐出一口烟斗里的烟，突然问道：“薇，我问你，你觉得哲学有趣吗？你对哲学有什么看法？”我如实回答：“我觉得读哲学就像读小说一样，我全都懂！”他哈哈大笑起来。然后，他从书架上取下一叠薄薄的手写稿，说道：“读读这个。我去街上买包烟。”
我快速读完了。那是康拉德《西方与东方》的一个译章节。我刚读完，教授就到了。他坐下，问我有什么想法。我接着解释了他写的内容、他的观点，以及我从他那里学到的东西……教授似乎很高兴，说：“这说明你理解得很透彻。说实话，我教书，但我并不认为学生能完全理解我讲的内容。啊，看来学生们确实理解了！你们班有多少人读书？”“图书馆每周给每个学生借12本书。很多学生都很有热情。”“那可真不少！太好了！疏散期间我们没借到这么多书，几乎没怎么读书。”教授拿起那份文件，轻轻掂了掂，好像在称重，然后突然递给你：“这是给你的。我这里有一份打印稿。系里的资料也都有。你带回家仔细读读。”
我一直珍藏着这份意想不到的礼物，它陪伴我度过了战后饥荒、多次搬家，以及房屋的建造和翻修。老师的字迹纤细而斑驳，仿佛还能看到当年他汗水浸透的痕迹。他翻译的每一个字都闪耀着智慧的光芒。
1977年全年，在裴维坦教授的指导下，我继续研究阮廌，以完成我的本科毕业论文。我更频繁地拜访了胡教授和潘大端教授。一位教授研究思想，另一位教授研究历史，他们都来自“我们的家乡”。我还抓住一切机会前往上信、昆山、林山、林城、武光……有时像真正的乞丐一样乞讨食物，饥寒交迫地跋涉。
稿子完成后，除了交给陈玉旺先生阅读并修改他所谓的“愚蠢”之处外，我还把书带到了老师家。他当着我的面认真地读了一遍，立刻说道：“真奇怪！直到今天，我都没见过有人称阮廌为‘文化人物’。你怎么敢这么写？算了！”我回答说：“谭老师也跟我说过同样的话；人们称阮廌先生为各种‘阶段’，但就是不称他为‘文化人物’。你再想想……不过我觉得……”因为我们现在关系很亲近，我便大胆地继续阐述我的观点。最后，我说：“阮廌也是一位农民，一位博学的老农民，一位老师。”我摘录了几句阮廌的诗句并评论道：一餐两用，众人所求 / 两股线，三股线，贪婪者的诅咒“住在乡下是什么感觉？”田野是主人，人是客人。“农业实践经验怎么样？教授就坐在那儿说，‘哦，真的吗！哦，真的吗！谁告诉你的？’”（后来，我向黄玉贤教授汇报工作时，发现他们俩很像，都不停地说“哦，真的，真的，真的”）。幸运的是，1980年，联合国教科文组织将阮廌列为世界文化人物。
到了论文答辩的时候，我的教授高度赞扬了我勇于坚持自己观点的精神。
学生们纷纷表示祝贺。副教授、优秀教师陈廷虎（从左数第四个）
3. 1978年，我留在大学从事研究和教学工作，但研究方向从中世纪文学转到了民俗学。我再次向我的教授请教。他给了我非常明确的指导：
首先，你应该先研究泰族。研究占族比较复杂，研究高棉族又太牵强，而杜志先生已经很好地研究了芒族；你最好不要去碰黑猩猩。泰族非常重要；京族人口只有三分之二是泰族人，而且他们的领土是东南亚的战略要地，曾经从缅甸一直延伸到台湾。他们也是我们京族文化遗产的重要来源。这不是开玩笑；情况瞬息万变，错综复杂。我再说一遍，这非常重要。我会介绍邓严文先生给你认识；他在中央少数民族学校任教，所以他掌握很多信息。
其次，你不应该学习我的写作方式。我的写作基于经验积累和对想法的提炼。我不是像黄宣汉先生那样的研究员或“会计师”。如果你照搬我的风格，你的经验从何而来？你很容易陷入臆测。在我们的文化中，这叫做“妄下断言”。向坎先生学习吧；他非常严谨，事无巨细，一丝不苟。他投入大量精力进行资料研究，一旦完成，文章就完成了。严谨的研究本身就具有说服力。这才是你应该传授的。精简你的论点；不成熟的论点是一把双刃剑。
我无法听从泰老师的建议，因为我无法忍受几次山区实地考察中的饥渴。战后贫困是沉重的负担，人们甚至连衣服都穿不上。我做了些调查，但老师讲的内容我只听懂了一半。
1980年，老师听说我打算回老家结婚，就把我叫去谈话。这一次，老师的语气像是一位父亲：“我听说了这件事，接下来我要说的两件事，是绝对错误且不可接受的。”
首先，你打算娶她只是为了照顾你年迈的父母，对吧？这太不人道了。女人不是你的奴隶，她们已经够苦了。娶一个女人只是为了让她“下地干活养老”，这种做法太自私了，只会加重她们的痛苦。你一年能回家几次？她们要独自睡多久？你不能把她带过来。
第二，在我们这一代，夫妻常常因为各种原因分居。我们已经吸取了教训，结果一事无成。别重蹈覆辙。安定下来是成功的第一步。你应该娶一个本地人，一起经历人生的喜怒哀乐，互相扶持。你会很快老去的。
我静静地坐着，心想，幸好那只是个想法。他53岁时跟我说过这句话：“你会老得很快。”今年我已经60岁了。老师，无论我写了什么，我再也没有机会与您分享了。有时，我觉得自己像个孤儿，在这个金钱至上的社会里。我非常想念您。
河内，2015年1月29日。
（图片来自网络）
作者：阮雄维
最新消息
旧新闻
