Nhân dịp cố Giáo sư Trần Quốc Vượng được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh ngày 18/02/2012 vừa qua, USSH trân trọng giới thiệu bài viết của GS Phan Huy Lê về con người và những nghiên cứu của GS Trần Quốc Vượng về Hà Nội. Bài viết cũng Lời giới thiệu cuốn Trên đất thiêng ngàn năm văn vật – tuyển các bài viết về văn hoá Thăng Long – Hà Nội của GS Trần Quốc Vượng, Nxb Hà Nội, 2010.
Từ thuở còn trai tráng và đang hăng say dấn thân tìm tòi, khám phá Hà Nội, anh Trần Quốc Vượng thường nói chơi với nhóm “Lâm, Lê, Tấn, Vượng” chúng tôi và các bạn thân cùng khoá, cùng Khoa Lịch sử: dân Hà Nội hầu hết là “dân tứ chiếng”, kể cả các cậu, còn tớ thuộc loại “dân Hà Nội gốc” vì ít ra cũng đã qua ba đời cắm rễ trên đất Hà Thành này. Anh vốn quê ở Hà Nam nhưng theo anh, ít ra từ đời ông nội đã sống ở Hà Nội mà theo tục lệ xưa thì sau ba năm “ngụ cư” là được coi như “chính cư”, anh nói cái gì cũng có sách, có chứng cả. Không biết có phải vì sự gắn bó gốc gác đó không, nhưng có một sự thật ai cũng thấy là GS Trần Quốc Vượng đã dành rất nhiều thời gian cùng tâm lực, trí lực cho nghiên cứu, suy ngẫm để hiểu Hà Nội và viết về Hà Nội.
Anh Trần Quốc Vượng có một thói quen hình thành rất sớm là thích ngao du mọi nơi, không phải chỉ đi chơi mà vừa chơi vừa nghiên cứu, vừa thu thập tư liệu, vừa nâng cao hiểu biết, nói theo thuật ngữ khoa học là điều tra, khảo sát điền dã. Có lẽ vết chân anh đã để lại trên hầu khắp mọi miền của đất nước từ Lũng Cú đến Cà Mau, từ Trường Sơn đến một số hải đảo của Biển Đông, có nơi anh đi lại nhiều lần. Có một câu chuyện vui. Một lần anh về thăm quê tôi ở xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, đến nhà thờ họ Phan Huy và tự xưng là học trò “thày Lê”, xin thắp nén hương tưởng niệm tổ tiên dòng họ. Anh “đóng kịch” giỏi đến mức độ các cụ già trong họ đều tin, tuy có vài người hơi ngờ ngợ, sao học trò thày Lê mà tóc bạc, tuổi cao và thông thái đến thế, hỏi đủ thứ từ các cụ tổ Phan Huy Cận, Phan Huy Ích, Phan Huy Chú… đến cả các chi phái ở Nghi Xuân, Sài Sơn, đến cả truyền thống hát Ca trù của dòng họ… Khi về thăm quê, nghe nói tôi biết ngay là ông bạn Trần Quốc Vượng thân mến, chứ không thể ai khác, rồi sau đó, anh Vượng cũng kể lại cho tôi hay.
GS Trần Quốc Vượng là một nhà khoa học quảng du, quảng giao, quảng bác. Anh đi khắp nơi, giao du với mọi người từ các nhà khoa học đủ các ngành, sử học, khảo cổ học, dân tộc học, xã hội học, nhân học, văn hoá học, cả một số ngành khoa học tự nhiên như địa chất, địa lí, môi trường, sinh thái, sinh vật, toán học, vật lí… đến các nhà thơ, nhà văn, nhà báo, các văn nghệ sĩ, cho đến mọi người mà anh gặp, nông dân, thợ thủ công, dân chài lưới, công nhân, người đạp xe xích lô, chạy xe ôm… Tôi nói “giao du” ở đây không phải chỉ là sự gặp nhau, nói vài ba câu chào hỏi xã giao… mà là trao đổi, khai thác thông tin, tìm hiểu theo lối xã hội học những vấn đề anh quan tâm. Kho kiến thức của anh không chỉ tích luỹ từ tra cứu thư tịch cổ kim, sách báo đủ loại, từ hội thảo, toạ đàm, gặp gỡ khoa học…, mà còn từ nhiều nguồn, nhiều đối tượng bằng nhiều phương thức thu thập rất đa dạng, trong đó những hiểu biết thực tế và văn hoá dân gian giữ vai trò rất quan trọng. Trong các chuyến ngao du đó, anh còn đưa sinh viên đi thực tập hoặc gọi sinh viên cũ đang công tác tại địa phương cùng tham gia và nhân đó, truyền đạt dạy bảo cho lớp trẻ nhiều điều bổ ích, chuyển giao nhiều kinh nghiệm hay. Đối với anh, ngay cả khi “nhậu nhẹt”, “bia bọt”, lúc “trà dư tửu hậu”, trong lúc ăn chơi thực sự cũng vẫn là cơ hội để hiểu người, hiểu đời, hiểu thời thế. Đấy là một phong cách nghiên cứu rất đặc trưng của Trần Quốc Vượng.
Anh Trần Quốc Vượng cũng như khoá học chúng tôi, theo học Ban Sử – Địa, một chuyên ban đào tạo mang tính liên ngành đầu tiên và duy nhất của nền đại học Việt Nam độc lập. Trong những năm 1952-1956, chương trình đào tạo còn đơn sơ, nhưng điều may mắn lớn nhất của thế hệ chúng tôi là được trực tiếp thụ giáo các thày vốn là những nhà khoa học lớn của đất nước, có thày được đào tạo ở nước ngoài có học vị cao như GS Trần Đức Thảo, GS Nguyễn Mạnh Tường, GS Phạm Huy Thông, GS Đào Bá Cương, có người tự học, tự nghiên cứu như GS Đào Duy Anh, GS Trần Văn Giàu, GS Đặng Thai Mai, GS Cao Xuân Huy, GS Nguyễn Đức Chính, GS Lê Xuân Phương, GS Hoàng Thiếu Sơn… Nền tảng sử-địa được đào tạo tuy không nhiều nhưng là những vốn kiến thức kèm theo phương pháp nghiên cứu rất cơ bản. Quả thật nghiên cứu “sử” mà thiếu “địa” thì rất khiếm khuyết, lịch sử xét cho cùng là tất cả hoạt động của con người diễn ra trong không gian và thời gian, mà không gian lịch sử chính là điều kiện địa lí, đặc điểm môi trường, sinh thái. Từ lối đào tạo đó, nhiều người trong khoá chúng tôi khi đi vào nghiên cứu lịch sử thường quan tâm nhiều đến địa lí. Riêng anh Trần Quốc Vượng thì ngoài chuyên môn sử học, địa lí, còn có chuyên môn khảo cổ học, anh là một trong những nhà khảo cổ học đầu tiên có công xây dựng nền khảo cổ học Việt Nam hiện đại. Từ ba chuyên môn nền tảng đó, anh Vượng còn mở rộng hiểu biết ra những chuyên ngành liên quan như dân tộc học, ngôn ngữ học, văn hoá dân gian, xã hội học, văn hoá học, cả phong thuỷ, tướng số… Một phong cách nghiên cứu nổi bật thứ hai của Trần Quốc Vượng là luôn luôn sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, đa ngành, suy ngẫm và nhận thức lịch sử từ nhiều góc độ chuyên môn khác nhau liên kết lại trong một cái nhìn tổng hợp, tích hợp.
此外，陈国旺先生个性非常独特，体现在他的方方面面：衣着、言谈、举止、教学、谈话、写作风格，甚至声音……无论在国内还是国外，只要见过陈国旺先生一次，都会立刻感受到他独特的个性。然而，在他那些被一些人视为“粗鲁”、“傲慢”或“鲁莽”的性格特征背后，却隐藏着一颗温暖的心，对朋友和学生有着深厚的忠诚，拥有敏锐的洞察力和智慧，是一位精力充沛、孜孜不倦的科学家，从不满足于自己或他人已知的知识，始终致力于在知识的世界中探索新的发现。
为了更好地了解陈国旺教授对河内的研究，我曾多次谈到他的性格。
Tran Quoc Vuong 教授，2004 年 9 月 15 日。
来自河内社会科学与人文大学历史系的年轻学生们，曾师从陈国旺教授，他们希望编纂一份教授著作和文章的完整书目，但他们不断发现新的作品，不得不持续扩充。陈国旺教授著作颇丰，发表文章的刊物众多，在各种期刊和报纸上都有他的身影——从日报、周报、月报，到河内本地报纸，以及越南北部、中部和南部许多省市的报纸……仅就他对河内的研究而言，书目如今已收录了数百篇文章和书籍。除了与陶庄武俊山合著的《千年河内》（1975年）、他编辑的《河内：越南社会主义共和国的首都》（1984年）、《我眼中的河内》（2005年）、《升龙-河内：探索与反思》（2006年）等几部已出版的书籍外，他还发表了许多长短不一、体裁多样的文章，涵盖报告、科学论文、学术公告、故事、回忆录等……简而言之，正如他自己所称的，是各种“杂谈”、“轶事”和“小故事”。因此，历史系主任、副教授……阮海克教授博士及其系和文化研究系的同事们费了很大力气，才从中挑选出 35 篇文章，并将它们汇编成一本名为《千年文化圣地》的书，作为升龙-河内千年丛书的一部分，以纪念升龙建城千年。
本书分为三个部分：
第一部分。升龙-河内的圣地
第二部分。升龙-河内与全国人民携手并进。
蔬菜区。升龙的精髓——河内文化
这只是陈国旺教授关于升龙-河内众多著作和文章中的一小部分。但通过阮海克副教授和杜香草女士的甄选和编排，我感受到他们对教授的深刻理解，懂得如何挑选具有代表性的文章，从各个方面和不同专业视角，展现教授对升龙-河内的研究成果和思考。
在这本书中，我们能读到各种体裁的学术科学著作、描述性文章、比较性文章、讨论性文章和反思性文章。
本书还展现了升龙-河内的完整历史文化底蕴，从瓯郸时期的古都古螺，到升龙之前的行政中心通平，再到大罗城，直至李太祖定都升龙这一里程碑事件，以及李、陈、胡、早期黎、莫和后期黎朝时期的升龙-东都-东京-吉州，直至阮朝时期的河内，法国殖民时期，直至如今河内革新时期，传统与现代的融合。
这本书还向我们展示了地表上的河内，那里有河流、湖泊、防御工事、寺庙、神社、街道，甚至还有一个地下河内，考古学家在那里发现了许多东西。
河内人民的性格也体现在一些名人身上，尤其体现在社区生活中，例如工艺街和村庄、市场和码头系统、生活方式、烹饪艺术、节日以及丰富的民间文化。
陈国旺的写作风格之一是将古代文献、铭文和传说中引用的信息与实地考察数据相结合，他尤其喜欢用古代诗歌、许多民歌和谚语来润色自己的作品。
我对陈国旺关于升龙-河内的研究最感兴趣、也最欣赏的地方在于他富有洞见的发现和见解。他是第一个概括“河湖景观”概念的人，第一个提出升龙-河内“水四边形”模型的人，第一个发现了城门处的“水汇”，并提出了升龙-河内文化发展中“汇聚-互动-结晶-传播”和“传统-交融-创新”三角的特征……他也是第一个提出“河内研究”概念的人，旨在表彰对河内研究做出杰出贡献的学者，并提议建立河内研究中心。
历史认知，如同一般的科学认知一样，始终是一个不断完善的过程，它需要一代又一代历史学家孜孜不倦、富有创造性的科学研究。任何历史学家的研究成果，无论多么杰出，都会在时间的考验下得到验证和延续，某些方面会被补充和调整，某些假设和论断会被证实，而某些内容则不可避免地会被超越。这就是认知发展的规律，任何历史学家都无法逃脱。陈国旺教授对升龙-河内历史研究的贡献巨大且令人钦佩；他的许多研究成果至今仍具有价值，但这当然也符合历史认知发展的规律，所有这些都在升龙-河内历史研究和认知的进程中得到认可。
对于陈国旺教授而言，他所有具体的研究成果都体现了他作为一名科学家的形象，他的一生都与拥有千年历史的英雄之地——升龙-河内紧密相连。他经常走访和考察升龙-河内的所有历史遗迹和风景名胜，他常说自己“游遍河内”，参与河内的每一项考古发掘工作，并且几乎从不错过河内的任何节日、文化活动或宗教活动。他旅行、观察、聆听、学习，力求正确理解河内的历史、文化、人民和土地，并在此基础上进行思考、感悟和写作，以帮助人们更好地了解升龙-河内。陈国旺教授经常说，升龙-河内体现了国家的神圣精神，我可以补充一点，升龙-河内一直深深地烙印在陈国旺的脑海中，这位河内之子毕生致力于升龙-河内的研究、探索和破译。