武阳宁教授（社会科学与人文大学退休教职工协会主席）：潘辉乐教授开创性地从新的角度奠定了历史科学的基础。
Phan Huy Le 教授和 Vu Duong Ninh 教授
我第一次见到潘辉黎教授是在1956年，当时我是河内大学历史系一年级的学生。在陶维英教授的课上，教授介绍他时说：“这位是潘辉黎先生，古代越南史课程的助教。” 从那时起，黎先生就开始协助陶维英教授授课。他当时只有23岁左右，是一位非常优秀的老师。他讲解问题简洁明了，风格引人入胜，深受一代又一代师生的喜爱。各个年级的学生都称赞黎先生的教学逻辑严谨、讲解细致入微，而且恰到好处。
1959年我从河内大学毕业时，潘辉黎教授已是越南古代史讲师，也是陶维英教授的得意门生。当时，潘辉黎教授、陈国旺教授和何文坦教授专攻越南古代史和考古学，而丁春林教授则专攻近代史。因此，陶维英教授的弟子们奠定了我们今天所知的越南古代史研究的基石。他们还编写了第一批教科书，这些教科书至今仍具有重要的参考价值。
潘辉黎教授的另一项重要贡献在于他培养了数代学生，尤其是在越南古代史、中世纪史和封建史领域。如今许多著名教授，如武明江和阮光玉，都是潘辉黎教授的得意门生。他建立了一支历史学家队伍，尤其擅长越南古代史和中世纪史研究——这些学者如今不仅在历史学界，而且在文化和社会等各个领域都担任着重要职务。
我想强调的是黎教授从全新视角构建历史学基础的贡献，如今这已成为越南历史学家研究该问题的通用模式。国家完全统一后，黎教授将这些内容传播到南方各大学的文学院，建立了一支庞大的近代史研究团队。正因如此，如今越南历史研究体系才如此稳固而强大。
历史学领域通过其历史证据，为维护国家主权和领土完整做出了贡献。从越南历史，特别是古代和中世纪历史的角度来看，黎教授及其同事和学生为构建证据以证明我国对陆地和海洋的主权做出了重要贡献。
说到个人回忆，毕业后我留校在历史系工作，因此我和黎教授的交情持续了六十多年。我们都曾是学院青年团的活跃成员，并积极参与了历史系和人文社会科学大学的发展。黎教授最特别的品质是勤奋、努力、一丝不苟，无论在生活还是工作中都是如此；同时，他待人友善、和蔼可亲、关怀备至。这种性格特质深深地吸引了我们。
1973年，越南刚刚签署了旨在确保越南和平的《巴黎协定》，美国也撤出了驻越美军。当时的高等教育和职业培训部长谢光宝是一位自然科学和技术科学家，但他对历史也颇有研究，并对此充满兴趣。1973年1月初，《巴黎协定》签署，大约在4月，谢光宝部长召集了几位河内大学的历史学讲师。部长说，《巴黎协定》刚刚签署，解放了广治省北部地区，和平刚刚恢复。此时此刻，历史学家们应该前往那里，了解战争与和平的氛围，从而真正感受全国人民的奋斗历程。他组织了一个由不到10名历史学讲师组成的代表团，由潘辉黎教授率领前往。当时的条件极其艰苦。在整个旅程中，潘辉黎先生的各项才能都得到了充分展现：他组织有序，对每位成员都关怀备至，并且善于与当地民众沟通，极具说服力。无论走到哪里，他都讲述抵抗侵略者、保卫国家的传统，鼓舞人心。黎先生的感召力和团结人心的能力确实令人叹服。
武明江教授（越南国家大学河内分校科学培训委员会主席，原历史系主任，原越南国家大学河内分校副校长）：他是代表越南在国际科学界的杰出知识分子。
Phan Huy Le 教授和 Vu Minh Giang 教授
潘辉黎教授是一位享有盛誉的历史学家，著述颇丰，学术成就斐然。他在国内外发表了500多篇论文。他的才华和学术贡献难以用言语充分表达。潘辉黎教授自幼便享誉国际，曾受邀在法国和日本的著名大学讲学。鲜为人知的是，1975年9月，我在西贡参加一个工作小组时，在文学院的书架上看到了潘辉黎教授的全套著作。越南封建制度史我问：“当时南北越之间的通讯非常困难，你们是如何获得这套书的？” 图书管理员回答说，这套书流传已久，他们不得不请法国学者在河内购买，然后经巴黎运到西贡，时间在1975年之前。这证明这位作者的作品很早就传到了越南境外。
潘辉黎教授才思敏捷，迅速掌握了世界范围内的最新科学趋势，由此开创了越南研究这一新兴学科，并成为越南研究中心的首任主任。20世纪80年代末在越南举办的越南研究会议汇聚了近千名国内外学者，其中包括来自27个国家的约300名科学家。得知他逝世的消息后，我收到了来自世界各地朋友、学者和学生的大量慰问信息。因此，潘辉黎教授不仅是一位杰出的越南历史学家，更是国际社会中一位杰出的越南知识分子。他被授予法国铭文学院通讯院士称号，这是一项极高的荣誉。此外，他还是唯一一位荣获日本福冈亚洲文化奖的越南人。
潘辉黎教授是一位始终为越南历史学注入新活力的杰出人物。在当今动荡的时代，历史教学和研究面临诸多挑战，他致力于引入新的方法和途径。他指导的“国家历史”项目正是朝着这个方向努力的。得益于他的卓越贡献，该项目的初稿已基本完成。在接下来的阶段，他的学生们可以在他奠定的基础上继续深入研究。这是一项意义重大的成果。越南文化史——局部视角他在历史文化研究中融合了新的视角和理念，并因此荣获胡志明奖。例如，以往历史学家研究越南历史时，往往以越南人民的发展轨迹为中心，聚焦于越南人民的历史。但新的视角将占婆和扶南等其他历史层面置于同等重要的地位。这是一种极其新颖且进步的视角。另一种观点认为，我们过于关注政治和军事史，而忽略了越南民族也创造了独特的文化价值。这种综合性的视角提出，应将社会文化议题纳入历史研究。
阮光玉教授、博士、人民教师（原越南国家大学河内分校历史系主任、原越南研究与发展科学研究所所长）：潘辉黎教授为河内研究领域奠定了基础。
Phan Huy Le 教授和 Nguyen Quang Ngoc 教授
GS. Phan Huy Lê không chỉ là chuyên gia hàng đầu về lịch sử đất nước mà từ rất sớm, Thầy đã gắn bó sâu sắc và đóng vai trò dẫn dắt nền sử học Hà Nội. Thầy bắt đầu nghiên cứu về Hà Nội từ những năm 60 của thế kỷ trước với chương trình nghiên cứu đầu tiên về Cổ Loa, sau đó Thầy mở rộng nghiên cứu về các di tích lịch sử văn hóa của Hà Nội. Tôi nhớ những năm 1984-1985, khi Hà Nội triển khai điều tra các di tích lịch sử văn hóa thì Thầy làm cố vấn và tổ chức cho chúng tôi thực hiện. Chúng tôi có được các kiến thức về Hà Nội để sau này triển khai các hoạt động nghiên cứu khác là bắt đầu từ thời gian đó. GS. Phan Huy Lê đặc biệt quan tâm đến các di sản vật thể và di sản phi vật thể của Hà Nội, tức là các di tích lịch sử, văn hoá cũng như các truyền thống văn hóa của Thăng Long Hà Nội. Thầy cùng GS. Trần Quốc Vượng đã gợi ra việc xây dựng ngành Hà Nội học, đứng ra tổ chức các hội thảo khoa học có tính chất đánh giá, định hướng các nghiên cứu về Hà Nội nói chung và lịch sử văn hóa Hà Nội nói riêng. Có thể nói tổng kết lịch sử Hà Nội cho đến hiện nay, đó là công trình của GS. Phan Huy Lê làm chủ biên với bộ Lịch sử Thăng Long Hà Nội hai tập và đã được tặng giải thưởng Sách hay của Hội Xuất bản Việt Nam.
Một đóng góp rất lớn và đặc biệt của GS. Phan Huy Lê cho Hà Nội là bằng trí tuệ mẫn tiệp của mình, bằng thái độ dũng cảm trong khoa học, Giáo sư đã đứng ra tổ chức nghiên cứu, đánh giá giá trị của khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long và nêu các kiến nghị rất kiên quyết đến tất cả các cơ quan cao nhất của Đảng và Nhà nước để giữ lại khu di tích Thăng Long. Trên cơ sở đó, Giáo sư được lãnh đạo thành phố Hà Nội tín nhiệm mời giúp xây dựng hồ sơ để xin UNESCO công nhận di tích trung tâm Hoàng Thành Thăng Long là di sản văn hóa thế giới đúng vào dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội. Đó là một kỳ công tuyệt vời mà GS. Phan Huy Lê đóng góp công sức rất lớn. Giáo sư cũng được Hà Nội vinh danh là Công dân ưu tú Thủ đô. Thầy được lãnh đạo thành phố Hà Nội coi như một chuyên gia lớn của Hà Nội và tham gia cố vấn rất nhiều chương trình phát triển Thủ đô Hà Nội.
Trong chuyên môn, GS. Phan Huy Lê là người nguyên tắc và nghiêm khắc. Với những học trò như chúng tôi, những vấn đề gì chưa được rõ ràng mà mình cứ nói thì Thầy uốn nắn ngay. Thầy là người không khoan nhượng với cái sai, cái thiếu và cái yếu. Nhưng trong cuộc sống thì Thầy lại vô cùng gần gũi, thân tình. Thầy chia sẻ với chúng tôi từ những món vật chất nhỏ nhất trong cuộc sống, như hồi bao cấp chúng tôi phải chia nhau từ những cái áo may ô, đôi dép hay gói mì chính.... Bao giờ Thầy cũng nhường cho các cán bộ trẻ mặc dù nhà Thầy cũng rất khó khăn. Khi nghe tin Giáo sư qua đời, tôi đã nhận được rất nhiều cuộc điện thoại và tin nhắn. Những học trò của Thầy ở mọi miền đất nước khi nghe tin dữ qua điện thoại đã không nói được lời nào mà òa lên khóc và cứ thế khóc không thôi. Chúng tôi thực sự đã coi Thầy như một người Cha.
PGS.TS Vũ Văn Quân (Trưởng Khoa Lịch sử, Trường ĐHKHXH&NV): Giáo sư Phan Huy Lê có những đóng góp cực kỳ xuất sắc cho Khoa Sử, cho Trường ĐHKHXH&NV và ĐHQGHN
GS. Phan Huy Lê về công tác ở Khoa Lịch sử, Trường ĐHKHXH&NV từ năm 1956. Thầy là Chủ nhiệm Bộ môn Lịch sử Việt Nam cổ-trung đại, kế tục GS. Đào Duy Anh từ năm 1958 cho đến năm 1978. Trong suốt thời gian đó, dưới sự dẫn dắt và tổ chức của Thầy, tập thể cán bộ của Bộ môn đã đạt những kết quả xuất sắc trong đào tạo, nghiên cứu khoa học. Nhiều thế hệ học trò của Bộ môn sau trở thành những nhà khoa học, nhà giáo, nhà quản lý xã hội uy tín trên nhiều lĩnh vực công tác. Cũng trong thời gian này, nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam của Bộ môn được hoàn thành, có giá trị về khoa học và thực tiễn. Kể cả sau khi không còn làm Chủ nhiệm Bộ môn nữa, Thầy vẫn tiếp tục đồng hành và là trụ cột trong hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học của Bộ môn và Khoa Lịch sử.
GS. Phan Huy Lê cũng là người đặt nền móng cho những ngành học mới của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, sau này là Trường ĐHKHXH&NV, trong đó có ngành Đông phương học. Trong phạm vi của ĐHQGHN, Thầy là người sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam và Giao lưu Văn hóa, sau này là Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển. Đây là một cầu nối, một địa chỉ quy tụ các nhà Việt Nam học trên thế giới, cùng hợp tác để nghiên cứu về lịch sử văn hóa Việt Nam. Thầy đã góp phần đề ra những định hướng lớn trong đào tạo, nghiên cứu các ngành KHXH&NV nói riêng và các ngành của ĐHQGHN nói chung. Với tất cả quá trình hoạt động, công tác như vậy, GS. Phan Huy Lê thực sự có những đóng góp cực kỳ xuất sắc cho Khoa Sử, cho Trường ĐHKHXH&NV nói riêng và ĐHQGHN nói chung. Thầy góp phần không nhỏ tạo nên uy tín, thương hiệu của Bộ môn, của Khoa, của Nhà trường không chỉ trong cộng đồng khoa học trong nước mà còn cả với cộng đồng khoa học quốc tế.
Như mọi người đã biết, GS. Phan Huy Lê đóng vai trò then chốt trong quá trình chuẩn bị, triển khai thực hiện việc nghiên cứu, biên soạn bộ Quốc sử Việt Nam. Điều đáng tiếc, đau xót nhất với tất cả những người tham gia vào biên soạn bộ sách này là khi bộ sách được xuất bản thì Thầy không còn nữa. Nhưng dưới sự lãnh đạo của Thầy, các vấn đề về quan điểm, phương pháp nghiên cứu, nguyên tắc tiếp cận cũng như việc tổ chức thực hiện nghiên cứu, biên soạn đã căn bản được hoàn thành. Những người tham gia sẽ làm với tất cả tinh thần trách nhiệm và tình cảm của mình để đảm bảo chất lượng tốt nhất cho một công trình khoa học lớn mà Thầy luôn đau đáu.
范鸿松教授（越南河内国家大学越南研究与发展科学研究所所长）：黎教授以其博学和严谨而闻名，同时也以其魅力和优雅而著称。
河内大学（现越南国家大学）之所以在国内外享有盛誉，主要归功于其杰出的教授团队。在历史学领域，继陈文耀教授和陶维英教授之后，涌现出了“四大支柱”：林教授、黎教授、谭教授和王教授。这一代教授在补贴时期和战乱时期，在疏散区艰苦卓绝的岁月里，用汗水、泪水和辛勤劳动，展现了卓越的才华。他们堪称不知疲倦的典范，克服重重困难，在保存着先祖文化遗产的地区进行田野调查，无论身处山区、乡村还是战区。正是这份辛勤付出，成就了这些教授们在学术上的卓越贡献，也正是这份贡献，铸就了河内大学和越南国家大学杰出学者的辉煌声誉。这些教授们将他们深厚的研究成果转化为生动的讲课内容。因此，这些教授的声望在于他们能够以自身的奉献精神和卓越才智说服学生。与其他三位教授一样，潘辉黎教授自幼便广泛涉猎国内外科学理论，并阅读当时越南鲜有人能接触到的外国学者著作，从而奠定了其深厚的学术地位。这种开阔的视野、全球学术交流与对话为他奠定了卓越的知识基础。在越南改革开放时期，世界各地研究越南问题的顶尖学者很快便认可了黎教授的声誉，并早在1986-1987年就派遣外国学生前往越南跟随他学习。如今，这些学生已成为全球越南和东南亚研究领域的领军人物。潘辉黎教授的著作在海外被频繁引用，其引用率或许仅次于陈文耀教授和陶维英教授。
在国内，中央理论委员会、国家文化遗产委员会、国家教育委员会等最高学术文化机构都曾邀请他担任委员。许多党政领导人也经常就国家重大历史文化问题向他请教。对于学生而言，他不仅是一位学识渊博、职业操守堪称典范的老师，更像一位慈父，一丝不苟地纠正我们每一个标点符号，细致入微地指导我们的一言一行，更重要的是，他教会我们严谨的科学精神和感性的处事之道。乐教授因其和蔼可亲、宽容大度，尤其以与同事和谐相处而备受尊敬。
此外，黎教授是一位非常有勇气的科学家。历史上，科学家们总是不得不面对复杂的难题，许多人即便才华横溢，也缺乏彻底理解这些难题的勇气。黎教授则不同，他总是引导学生，勇于直面挑战和困难。例如，如何评价那些存在“问题”的历史人物、政治实体和政权，比如阮朝——这个王朝因将国家拱手让给法国殖民者而犯下了滔天罪行。然而，阮朝也对国家的历史和文化做出了重大贡献，尤其是在组织和管理东海国家主权保护方面。因此，有必要明确指出阮朝的局限性和错误，但不能完全否定其贡献，因为这直接关系到我国目前在黄沙群岛和长沙群岛的利益。黎教授提出了一种客观、公正、诚实的历史评价方法。
在传奇的“四大支柱”中，黎教授以其渊博的学识和严谨的作风而闻名，同时也以其魅力、优雅和亲切的性格著称。黎教授的独特之处在于他的优雅和风度；也就是说，当他出现在重要论坛或与国家元首会面时，他展现出一位严肃而有礼的知识分子风范。但当他与学生或普通民众在一起时，他又非常平易近人，乐于坐下来与他们一起吃饭，削土豆，蘸鱼露，并与他们讨论农业问题。在与外国艺术家交谈时，他展现出一种迷人、博学且富有洞察力的艺术见解。黎教授完美地融合了学术与亲民的风格；他既文雅博学，又平易近人；他对越南文化有着深刻的理解，同时也精通西方文化。
作者：Thanh Ha
